ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଅସୁର ଓ ଦୁଷ୍ଟଶକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ବାରା ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଡାକିଲେ—“ହେ ଅଗ୍ନି! ତୁମେ ସବୁଠାରେ ଆମ ସ୍ୱରକୁ ଶୁଣ, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ପିଶାଚମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଅ।” ଅଗ୍ନି, ଅମୃତ ଓ ଆଲୋକ ଦାତା, ଯିଏ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଗଗନକୁ ଛୁଁନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି ଓ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଏହି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସମର୍ଥନ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱୟଂ ନିୟମ ଓ ଧର୍ମରେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଜଗତ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଥିଲା, ଅଗ୍ନିର ଜନ୍ମରେ ଆଲୋକରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀ, ଦ୍ୟୌ, ଜଳ, ଓ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ମିଳିଗଲେ, ମିତ୍ରତାରେ ବନ୍ଧିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଏହି ଅମୃତ ଓ ମହାନ୍ତ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଚମକ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଓ ଦ୍ୟୌ, ଏହି ଦୁଇ ଲୋକ ଓ ଆନ୍ତରିକ୍ଷକୁ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ। ଅଗ୍ନି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁରୋହିତ ଓ ପ୍ରିୟ, ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ଉପାସିତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାଛିଥିଲେ। ଏହି ପକ୍ଷୀସଦୃଶ ଅଗ୍ନି ଜଗତ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମର ଜ୍ଞାନୀ ଅଗ୍ନି ନିୟମ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଅଗ୍ନି, ଜନ୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଯେତେବେଳେ ଜଗତର ମୁଣ୍ଡ ଭାବେ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିରେ ସମସ୍ତେ ସ୍ତୁତି କଲେ, ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନ୍ୟ ହେଲେ। ରାତିରେ ଅଗ୍ନି ଜଗତର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛନ୍ତି, ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ। ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କୌଶଳ—ଜଳମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ଦ୍ରୁତ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ଚମକିଥାନ୍ତି, ଦୀପ୍ତିରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ପବିତ୍ର ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆହୁତି ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ପ୍ରଜ୍ଜ୍ୱଳିତ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ତିଆରି କଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଓ ସନ୍ତତିର ରକ୍ଷକ ହେଲେ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ଓ ଜଳ ତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିଜକୁ ଅର୍ପିତ କଲେ। ତାଙ୍କର ଶିଖା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ଦ୍ୟୌ, ଏହି ଦୁଇ ଲୋକ ଆଲୋକିତ ହେଲା। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ପାକାଏ। ଦେବତାମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବେ ଦ୍ୟୌରେ ବସାଇଲେ; ଯେତେବେଳେ ଚଳନଶୀଳ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଶକ୍ତିରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଚିହ୍ନ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେ ଉଷାମାନେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଜଳ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ତାଙ୍କର ଶିଖାରେ ଦୂର କରିଦେଲେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଦେବମାନେ ଅମର ଭୈଷ୍ବାନର ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କଲେ; ପୁରାତନ ତାରା ଚଳିଏ, ମହାନ୍ତ ଓ ରହସ୍ୟବାନ ଅନୁପ୍ରବେଶ କଲେ। ଆମେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଗ୍ନି ବୈଶ୍ୱାନରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା; ତାଙ୍କର ମହିମା ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି। ଦୁଇଟି ଧାରା—ପୂର୍ବଜମାନେ, ଦେବମାନେ, ଏବଂ ମାନବମାନେ—ସମସ୍ତ ଏହି ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ଦୁଇଟି ସମନ୍ୱୟ ମାର୍ଗ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ିଥିବା, ଏହି ଚଳିତ ଅଗ୍ନିକୁ ବୋଝି କରେ; ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମୁହାଁ ଦେଇ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି, ଶିଘ୍ର ଦୂତ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଯେଉଁଠାରେ କଥା ହୁଏ, କିଏ ଯଜ୍ଞକୁ ଜାଣେ? ସାଥୀମାନେ ସାଧାରଣ ଆସନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେମାନେ ଯଜ୍ଞର ଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ—କିଏ ଏହିକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବ? କେତେ ଅଗ୍ନି, କେତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କେତେ ଉଷା, କେତେ ଜଳ ଅଛି? ମୁଁ ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଲୁଚି ଅଛନ୍ତି କହୁନାହିଁ; ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଚାହେଁ—କିଏ ଏହିକୁ ଜାଣେ? ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଷାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ମାତରିଶ୍ୱାନ୍ ସେଉଁତି ଚଳିଥାନ୍ତି; ଏପରି ଯଜ୍ଞର ଆସନ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ମହିମା ଦ୍ୱାରା ଦିଗ୍-ଦିଗନ୍ତ ଓ ଦ୍ୟୌର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ସେ ଜନମାନେ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାରିତ କଲେ। ସେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ, ଏହି ବିଶାଳ ଲୋକକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲେ; ଗଡ଼ିକୁ ଚାଳିଥିବା ସାରଥି ସଦୃଶ, ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ଧକାରକୁ ତାଙ୍କର ଚମକରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ଏହି ଭାବେ, ଆମେ ନୂତନ ସ୍ତୁତିରେ ଏକତ୍ରେ ଗାଈବା, ଏଠି ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ; ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ଗଢ଼ିଥିଲେ, ସେ ମିତ୍ରତା ଚାହିଁଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ମୁଁ ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରରୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଗୀତ ପଠାଏ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଦ୍ୟୌକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର, ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଦୂତ, ସୋମ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କର ମହିମା ମାପିଲେ। କିଛି ଏମିତି ନାହିଁ—ନ ସ୍ୱର୍ଗ, ନ ପୃଥିବୀ, ନ ମରୁଭୂମି, ନ ମଧ୍ୟାକାଶ, ନ ପାହାଡ଼, ନ ନଦୀ—ଯାଁଠାରେ ସୋମ ପହଞ୍ଚିନଥିବେ; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେ ଶୁଣନ୍ତି, ଦୃଢ଼କୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତି। ସେ ବୃତ୍ରକୁ ହତ୍ୟା କଲେ, ଦୁର୍ଗକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ନଦୀମାନେ ଚାଲିଦେଲେ; ପାହାଡ଼କୁ ଭାଗିଦେଲେ, ନବମ ପାତ୍ରକୁ ଖୋଲିଦେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଦଳରେ ଗାଈମାନେ ଦେଲେ। ହେ ଇନ୍ଦ୍ର! ତୁମେ ଶକ୍ତିରେ ଦୃଢ଼, କୁହାଡ଼ି ସଦୃଶ ବାଧାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଅ; ଯେମାନେ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କର ନିୟମ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମିତ୍ରକୁ କ୍ଷତି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେମାନେ ଶତ୍ରୁତା କରନ୍ତି, ମିତ୍ର, ଅର୍ୟମାନ୍, ଗାୟକ ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଦଣ୍ଡ କରନ୍ତୁ। ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱର୍ଗର ନାଥ, ପୃଥିବୀର ନାଥ, ଜଳର ନାଥ, ପାହାଡ଼ର ନାଥ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଘରେ, ସଭାରେ, ଯଜ୍ଞରେ ଇନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍। ପୂର୍ବ, ପ୍ରବଳମାନେ, ଦିନ, ମଧ୍ୟାକାଶ, ସମୁଦ୍ର ତଳ, ବାୟୁ, ଦ୍ୟୌର ସୀମା, ନଦୀ, ଭୂମି—ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଅପ୍ରଭା ଦେଖାଯାଏ।