ଏହି ମହାନ ବେଦମୟ କଥାରେ, ଦେବତାମାନେ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକୃତିର ଶକ୍ତି ଓ ଚେତନାର ଉପମା ଦେଇ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଏକଥାରେ ଅଶ୍ୱମାନେ ପରି ଶୀଘ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରଥୀମାନେ ପରି ଉତ୍ସାହୀ ଓ ଦାନଶୀଳ, ଜଳର ଧାରା ପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଗତିଶୀଳ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ପରି ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦରେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଚକ୍କି ପରି ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ନଦୀମାନେ ପରି ମାତୃସ୍ୱରୂପା, ପାହାଡ଼ ପରି ଅଜେୟ, ଶିଶୁମାନେ ପରି ଖେଳୁଥିବା ଓ ସୁସଂସ୍କୃତ, ଏବଂ ବଡ଼ ସେନା ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଅଗ୍ରଗତି କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରଭାତର ଆଲୋକ ପରି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଶୋଭିତ, ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଥିବାମାନେ ପରି ଚିହ୍ନିତ, ନଦୀମାନେ ପରି ଚମକୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ସହ ଭାଗୁଥିବା, ଦୂର ଯାତ୍ରୀମାନେ ପରି ଦୂର ଦୂର ମାପୁଥିବା। ଦେବତାମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉନ୍ତୁ, ଆମକୁ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ କରନ୍ତୁ, ମାରୁତମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ଆମ ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାନ୍ତୁ; ତୁମ ସଂଗ ଓ ସ୍ତୁତିର ମିତ୍ରତାରେ ତୁମର ଧନ ସଦା ଅବିନାଶୀ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଏକ ମହାନ ଶକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଯିଏ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଅସୀମ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରେ। ସେ ଅନେକ ମୁହଁ ଧାରଣ କରି ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଦନ୍ତ ଦେଖାଇ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ବଡ଼ କଥାକୁ ଧରି ଖାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଗୁପ୍ତ ଅଛି, ଏବଂ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଚଳନ୍ତି; ସେ ଜିଭାରେ କାଠ ଖାଉଛନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ପାଦ ଏବଂ ହାତ ଉଠାଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ଅର୍ପଣ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଶକ୍ତି, ମା'ର ଗୁପ୍ତ ପଥ ଖୋଜି ଶିଶୁ ପରି ଉଦ୍ଭିଦ ମାନେ ଭିତରେ ଧୀରେ ଚଳନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜନ୍ତି; ଏକ ଶିଶୁ ପରି ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଚକ୍ଚକାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରନ୍ତି। ଏହି ଅମୃତ ଶକ୍ତି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି ନିଜ ମା'ମାନେ କୁ ଖାଇଯାଉଛନ୍ତି, ଏହା ମୁଁ ମାନବ ହେବା ସତ୍ୱେ ବୁଝିପାରୁନି; କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ସବୁ ଜାଣନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ତୃଷ୍ଣାରେ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଘୃତ ଓ ମାଖନ ଦେଇ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ସହସ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଦିଗରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ସବୁଦିଗରେ ମୁହଁ ଦେଇ ରହନ୍ତି। ମୁଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି—ତୁମେ କଣ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଅପରାଧ କରିଛ? ତୁମେ କେବେ ଖେଳି, କେବେ ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ଅର୍ପିତ ହବିଷ୍ୟ ଖାଇଯାଉଛ; ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧି ମୁକ୍ତ କରିଦେଉଛ, ଗାଈ ପରି ମୁକ୍ତ କରିଦେଉଛ। ସେ ଅଗ୍ନି ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରତି ଉତ୍ସାହୀ ହୋଇ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇଛନ୍ତି, ସିଧା ପଥରେ ଚଳନ୍ତି। ମିତ୍ର ଧନରେ ଚମକନ୍ତି, ସଂଧିସ୍ଥଳରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ଓ ବିଜୟ ଦେଉଥିବା ଦଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ବୀର ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ସୁସଂଘଟିତ ଭାବେ ଦିଗବିଦିଗ ଚଳନ୍ତି, ସେ ମହିଳା, ଫଳଦାୟିନୀ ଓ ଦାନଶୀଳ ମା' ପରି। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଦେହର ଉତ୍ପାଦନ ଶୁଭ ହେଉ, ସେ ଦିଗ-ଦିଗନ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଉତ୍ତେଜନା ଦେଇଛନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନେ ନାଶ କରିଦେଉଛନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ପୁରୁଣା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତାଙ୍କର କାନ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଥିଲେ, ଜଳରୁ ରଥକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ, ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ତାପରୁ ରକ୍ଷା କଲେ, ନୃମେଧଙ୍କୁ ସନ୍ତାନ ସହ ଆଗେଇଲେ। ଅଗ୍ନି ବୀର ଧନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ଦାତା ଋଷିକୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ସ୍ୱର୍ଗରେ ହବି ଏକାଧିକ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତାର କରିଛନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଯାତ୍ରାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି, ଆକାଶରେ ଉଡୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ମରନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ହଜାର ଗାଈ ଚାରିପାଖରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି। ମନୁ, ନାହୁଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ଅମୃତତ୍ୱର ଗନ୍ଧର୍ବ ପଥ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଘୃତରେ ତାଙ୍କର ଗୋଶାଳା। ରିଭୁମାନେ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ମହା ଶ୍ଲୋକ ରଚନା କରିଛନ୍ତି, ଅମେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୀତ ଦେଇଛୁ। ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ଗାୟକଙ୍କୁ ଅଗ୍ରସର କର, ଯଜ୍ଞରେ ଆମକୁ ବଡ଼ ଧନ ଦିଅ। ଏହି ଶକ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉପରେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, ପିତା ଓ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ବସିଥିଲେ। ଧନ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହିଁ, ସେ ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କ'ଣ ଥିଲା ମୂଳ ଆଧାର? କ'ଣ ଥିଲା ଶବ୍ଦ? କେଉଁଠୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା? ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ, ମୁହଁ, ବାହୁ ଓ ପାଦ ଥିବା ଏକ ଦେବତା, ଦୁଇ ପାଖ ଓ ପଖା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଅରଣ୍ୟ କ'ଣ ଥିଲା? ସେଇ ଗଛ କିଏ ଥିଲା, ଯାହାରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା? ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନେ ଏହି ଆଧାର ଖୋଜନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥାନ ତୁମେ ତୁମ ସଙ୍ଗୀମାନେଙ୍କୁ ଶିଖାଅ, ଆତ୍ମସ୍ଥ ହୋଇ ନିଜକୁ ପୂଜା କର। ଯଜ୍ଞରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ, ଆତ୍ମପୂଜନ କର, ପୃଥିବୀ ଓ ଦିଗନ୍ତରେ ନିଜକୁ ବିସ୍ତାର କର। ଅନ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଧରେ ରହୁନ୍ତୁ, ଆମ ପାଖରେ ଦୟାଳୁ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥାଉ। ଆଜି ଆମେ ବାଣୀର ଠାକୁର, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚେତନାଶୀଳ ଦେବତାଙ୍କୁ ଡାକୁଛୁ; ସେ ଆମର ସମସ୍ତ ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ସଦା ମଙ୍ଗଳ ଓ ସହାୟ ହେଉନ୍ତୁ। ଜ୍ଞାନୀ, ଦୃଷ୍ଟିର ପିତା, ମନରେ ଘୃତ ଉତ୍ପାଦନ କଲେ, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ସ୍ଥିର କରି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମନରେ ଉତ୍ତମ, ତଳତମ, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ଦୃଷ୍ଟା ଭାବରେ ରହି, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଓ ଅର୍ପଣ ସାଥିରେ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଓ ଏକ ଉପରେ ଅନନ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖନ୍ତି। ସେ ଆମର ପିତା, ଉତ୍ପାଦକ, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ନାମକର୍ତ୍ତା; ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧନ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଆଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଏକାତ୍ମ କରିଥିଲେ। ସେ ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ଦେବତା ଓ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ଜଳ ପ୍ରଥମେ କିଏ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ? ସେଇ ଗୁପ୍ତ ଗର୍ଭ ଉପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିର୍ଭର କରେ। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତୁନାହିଁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଉତ୍ପାଦନ କଲେ; ଅନ୍ୟ କିଛି ଉଦ୍ଭବ ହେଉଛି।