ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଋଗ୍ବେଦର ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଆମେ ଏକ ଅଭିନବ ଉପମା ଓ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖିପାଉଛୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଦେବମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି, ମେଘକୁ ଅପସାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୁବାନଙ୍କ ପରି ଦୃଢ଼ ଓ ଦୋଷହୀନ, ନିତ୍ୟ ଅଗ୍ରସର ଓ ଶୌର୍ୟଶାଳୀ। ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣ ଜଳର ଶୟନ ଭଳି ଶାନ୍ତ, କୌଣସି ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ନାହିଁ, ବଡ଼ କିଛି ଭାଙ୍ଗିନଥାଏ। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ଓ ଉପଚାର ଏମାନଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ଆସେ, ଯେପରି ସଙ୍ଗୀମାନେ ସଭାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଦେବମାନେ ଯାନର ରାଶିରେ ଯୋଜିତ, ପ୍ରଭାରେ ଦିନାରମ୍ଭରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଗରୁଡ଼ ଭଳି ଶୌର୍ୟଶାଳୀ, ତୀବ୍ର ଓ ବିକଟ, ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପରି ଦୃତ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ମାରୁତମାନେ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବରଣଙ୍କ ମହାଧନ ବୋହି ଆନନ୍ତି, ଦାନଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଧନ ଜାଣନ୍ତି, ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱେଷକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଉଦୟ କାଳରେ ମାରୁତଙ୍କୁ ମାନବ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଦେବତା ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ରହନ୍ତି। ଏହି ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଅତି ଉପଯୁକ୍ତ, ଆଦିତ୍ୟ ନାମରେ ଦୟାଶୀଳ, ସେମାନେ ଆମର ରଥ ଚଳାଇବା ଭାବନାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ସେମାନେ ମହାନ୍ତା ସହିତ ଯଜ୍ଞରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରେରିତ ଋଷିମାନେ ପରି ଚିନ୍ତାଶୀଳ, ନିଜେ ନିଜେ ଶାସିତ, ଦେବତାମାନେ ପରି ଯଜ୍ଞରେ ସଚେତନ, ରାଜାମାନେ ପରି ଚମକେ, ଦୋଷହୀନ ଯୁବାମାନେ ପରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଅଗ୍ନି ଭଳି ସୁନ୍ଦର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଛାତି, ବାୟୁ ପରି ସ୍ୱୟଂ-ଯୁକ୍ତ ଓ କ୍ରିୟାଶୀଳ, ବୃଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ପରି ମୁଦ୍ରାଦାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୋମ ପରି ସତ୍ୟ ଲାଗି ଉଦ୍ୟମୀ। ସେମାନେ ବାୟୁ ପରି ତୀବ୍ର, ଅଗ୍ନି ଜିହ୍ବା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ପରି ସଜ୍ଜିତ, ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ପରି ଦାନଶୀଳ। ରଥର ଚକ୍ର ଓ ନାଭି ପରି ଦୃଢ଼, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ, ଚୟିତ ଯୁବାମାନେ ପରି ଘୃତ ଛିଟାଯୁକ୍ତ, ଗାୟକମାନେ ପରି ସୁରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୋଡ଼ା ପରି ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ, ଉତ୍ସାହୀ ସାରଥି ପରି ଦାନଶୀଳ, ଜଳ ପରି ଧାରାରେ ଗତିଶୀଳ, ବିବିଧ ରୂପରେ ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ପରି ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଭାନ୍ତି। ଚକ୍କି ପରି ଶୀଘ୍ର, ନଦୀମାନେ ପରି ମାତୃତ୍ୱ, ପାହାଡ଼ ପରି ଅଜୟ, ଶିଶୁମାନେ ପରି ଖେଳିଳା, ବଡ଼ ଦଳ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଅଗ୍ରସର। ଉଷାର ଆଲୋକ ପରି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଶୋଭିତ, ଦୃତ ଗତିଶୀଳ, ନଦୀ ପରି ବହିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ୍ତ, ଦୂର ଯାତ୍ରୀ ପରି ମାପନ କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଆମକୁ ଧନ୍ୟ, ଦାନଶୀଳ କରନ୍ତୁ, ମାରୁତମାନେ ଆମ ସମ୍ପଦ ବଢ଼ାନ୍ତୁ, ସେମାନଙ୍କ ମିତ୍ରତା ଓ ସ୍ତୁତିରେ ସମ୍ପଦ ଅବିଚଳ। ପରେ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଏକ ମହାନ ଶକ୍ତି, ମାନବ ଜାତିରେ, ଅନେକ ମୁଁହ ଓ ଦାଢ଼ି ସହିତ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକତ୍ରିତ, ଦଂଶନ କରିବା, ଭକ୍ଷଣ କରିବା, ଅନେକ ଧରିବା କ୍ଷମତା ରଖନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଗୁପ୍ତ, ଅନେକ ଦିଗରେ ଚଳିତ, ଜିହ୍ବାରେ କାଠ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ଅଞ୍ଜଳି ତୁଳି, ପଦକ୍ରମେ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ସେ ମାତୃଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ପଥ ଖୋଜି, ଶିଶୁ ପରି ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲି, ଭୋଜନ ଦେଖି ଚାହେ, ଶତ୍ରୁର କୋଳରେ ଶୋଇ ରହେ। ଏହି ଅମୃତ, ମହାନ ଦେବତା, ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଉପଜି, ନିଜ ମାତୃଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି, ଏ ମୁଁ ମଣିଷ ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ବୁଝିପାରି ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଏକାଇ ଜ୍ଞାନୀ, ସର୍ବଜ୍ଞ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ତୃଷ୍ଣାରେ ଭୋଜନ ଦିଅନ୍ତି, ଘୃତ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ହଜାର ଚକ୍ଷୁରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଦେଖନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଣ ଅପରାଧ କଲେ? ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଛି। ଖେଳିଳା ବା ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ, ଶ୍ୟାମ ଅଗ୍ନି ହବି ଭକ୍ଷଣ କଲେ, ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଗାଈ ପରି ମୁକ୍ତ କଲେ। ସେ ଚରାଇକୁ ଯୋଜି, ସମତଳ ପଥରେ ଅଗ୍ରସର, ମିତ୍ର ଧନରେ ଚମକେ, ଯୋଗସ୍ଥଳରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଅଗ୍ରସର। ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ଓ ପୁରସ୍କାର ଦେଉଥିବା ଦଳ ଦିଅନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ବୀର ଦିଅନ୍ତି, ତିନି ଲୋକରେ ସୁସଂଖଳିତ ଚଳନ କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ନାରୀ, ଗର୍ଭ ଓ ଦାତ୍ରୀ। ଅଗ୍ନିର ଦେହ ପ୍ରଜ୍ୱଳନ ଶୁଭ ହେଉ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ପ୍ରେରଣ କରନ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ବୃଦ୍ଧକୁ କାନ ଦେଇ ନେଇଥିଲେ, ଜଳରୁ ରଥ ଚଳାଇଥିଲେ, ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ତାପରୁ ରକ୍ଷା କଲେ, ନୃମେଧଙ୍କୁ ସନ୍ତାନ ସହିତ ପଠାଇଥିଲେ। ଅଗ୍ନି ଧନ ଦିଅନ୍ତି, ହଜାର ବୀର ସହିତ, ଦାତା ଋଷି ତିଆରି କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାନ ସୃଜନ କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଷ୍ଟୁତି ଦେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଡାକନ୍ତି, ଯାତ୍ରାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଲୋକ ଡାକନ୍ତି, ମଧ୍ୟାକାଶରେ ପକ୍ଷୀ ଡାକନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ହଜାର ଗାଈକୁ ଘୁଞ୍ଚି ଦେଉଛନ୍ତି। ମାନବ କୁଳ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ମନୁ, ନହୁଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅଗ୍ନିର ଅମରତ୍ୱ ଗନ୍ଧର୍ବ ପଥରେ, ତାଙ୍କ ଗୋଶାଳା ଘୃତରେ ବିସ୍ତୃତ। ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ରିଭୁମାନେ ସ୍ତୁତି ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ଅମେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୀତ ଗାଇଛୁ, ଅଗ୍ନି, ଅମାନେକୁ ଅଗ୍ରସର କର, ଅମାନେକୁ ମହା ଧନ ଦିଅ। ଏହି ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଋତ୍ୱିଜ୍ ଓ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ବସିଥିଲେ, ପିତା ଭଳି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଧନ ଲାଗି ଆଗେ ଓ ପଛେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। କଣ ଥିଲା ସେ ଆଧାର? କଣ ଥିଲା ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିନ୍ଧ? କଣ ଥିଲା ସେ ଶବ୍ଦ? କେଉଁଠୁ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶକୁ ସୃଜନ କଲେ ସେ ସର୍ବଦ୍ରଷ୍ଟା, ସର୍ବସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା? ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ, ମୁହଁ, ବାହୁ, ପାଦ ସହିତ, ସେ ଦୁଇଟି ବାହୁ ଓ ପଖ ଦ୍ୱାରା ବାତାସ ଫୁଙ୍କନ୍ତି, ସେ ଏକ ଦେବତା ଯିଏ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ତିଆରି କଲେ। କଣ ସେ ଅରଣ୍ୟ, କିଏ ସେ ଗଛ, ଯାହାରୁ ସେ ଆକାଶ ପୃଥିବୀ ତିଆରି କଲେ? ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନରେ ଖୋଜନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଯାହାରେ ଆଧାରିତ।