ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ଦାନଶୀଳ ଏବଂ ସତ୍ୟବାନ୍ଦା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ହରିବଃ, ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତେ ତୁମ ମହିମାକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଗାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଉପାସନା ଓ ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ୱାନରା ଏବଂ ମହାବଳୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଗୀତ ଉପହାର ଦିଆଯାଉଛି, ସେଠି ପୃଥିବୀ ଓ ଦିଗନ୍ତରେ ତାଙ୍କର ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ସଂଗ୍ରାମରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସଦା ସହାୟ ଓ ସୁମୃଦ୍ଧି ଦାତା। ତାଙ୍କ ଦୟା ଓ ଶକ୍ତି ଲାଗି ଅନେକେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଜଳରେ, ଧନରେ, ପୁରୁଷର ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତି। ପ୍ରାର୍ଥନା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ମହାନ ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସଭାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଆମେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ରକ୍ଷା ଚାହୁଁଛୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ହବି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛି। ଏହି ହବିଗୁଡ଼ିକୁ ଶକ୍ତିର ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦୟା ପାଇଁ ପାତ୍ର ବିଛାଗଲା, କ୍ରିୟା ଦୃଢ଼ ହେଲା, ଷ୍ଟୁତି ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା। ଯେଉଁ ପୁରୋହିତମାନେ ଧନ ପାଇଁ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୟା ପାଇଁ ଷ୍ଟୁତି ରଚନା କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇ ସୋମର ମଧୁର ରସରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି। ଏହିବେଳେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ରୂପ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଜାତବେଦସ୍ ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିଜର ଅନେକ ରୂପ ଦେଖିଥିଲେ। କିଏ ଏହି ଅନେକ ରୂପ ଦେଖିଛି? କେଉଁ ଦେବତା ଏହି ରହସ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି? ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ କଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଅଗ୍ନିର ଅନେକ ଆଲୋକ କଉଁଠି ବିସ୍ତାରିତ? ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜଳ ଓ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଅନେକ ରୂପରେ ଦେଖିଛନ୍ତି। ଯମ, ଅଦ୍ଭୁତ ତେଜସ୍ୱୀ, ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦଶ ଦିଗ ପାରେ ଚିହ୍ନିଥିଲେ। ବରୁଣଙ୍କ ଭୟରେ ଅଗ୍ନି ପୁରୋହିତ୍ୟ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେବାକୁ ଚାହିଲେନି। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଅନେକ ରୂପ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିପାରିଲେନି। ମନୁ ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଆଶା କରି, ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଠିକ ପଥରେ ଆଣିଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପଥ ସହଜ କରି, ଉପହାର ଦେବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ରଥିକ ନିଜ ପଥ ଅନୁସରେ। ବରୁଣଙ୍କ ଭୟରେ ଅଗ୍ନି ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ, ଅଜୟ ମଧ୍ୟରୁ ଅତି ଶୀଘ୍ର ନୁହେଁଥିଲେ। ମନ୍ଦିରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ କରାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠି ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ହବି ଉଠାନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଦିଆଯିବା ହବି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ, ଘୃତ, ଜଳର ରସ, ଉଦ୍ଭିଦର ରସ ଭରିଥାଉ, ଦେବତାମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ତାଙ୍କର ହେଉ। ଏଠି ହେଉଛି, ଦେବତାମାନେ ପୁରୋହିତ୍ୟ କରୁଥିବା ହୋତାର୍କୁ ନିଜ ଅଂଶ ଦେବାକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ହୋତା ନିଜ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦେବତା ଓ ମାରୁତମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି। ପ୍ରତିଦିନ ଓ ପ୍ରତିମାସ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞର ଧାରକ ହୋତାକୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି, ଯଜ୍ଞର ଧାରକ, ଅନେକ କଷ୍ଟ ଜୟ କରି ଅଖଣ୍ଡ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସେ ପଞ୍ଚମୁଖୀ, ତ୍ରିମୁଖୀ ଏବଂ ସପ୍ତଧା ତାନା ଯଜ୍ଞକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅମରତ୍ୱ ଓ ଶୌର୍ୟ ଆଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରକୁ ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ସଂଗ୍ରାମ ଜିତିବାକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଛି। ତିନି ଶହ ଏବଂ ତିନି ହଜାର ଦେବତା, ଏବଂ ତେତିସ ନବେ ଅଧିକ, ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଘୃତ ଲଗାଇ, କୁଶ ବିଛାଇ, ହୋତା ବାସେ ଅସୀନ କରି ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଦେବତାକୁ ଆମେ ମନରେ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲୁ, ସେ ଆସିଛନ୍ତି—ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବାନ୍, ଦକ୍ଷ। ସେ ଅତି ପୂଜ୍ୟ, ଦେବତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ହୋତାର୍କୁ ଆସିବାକୁ ଦିଅ, ନିବେଦନ ସଜାଇ ଦିଅ, ଦେବତାମାନେ, ଘୃତରେ ପୂଜା କରିବାକୁ ଆସନ୍ତୁ। ଆଜି ଦେବତାମାନେ ଆମ ପୂଜାକୁ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି, ଯଜ୍ଞର ଗୁପ୍ତ ଭାଷା ଆମେ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛୁ। ସେ ଜୀବନ ନେଇ ଆସିଛନ୍ତି, ସୁଗନ୍ଧରେ ବିଲିନ୍। ଆଜି ଦେବତାମାନେ ଆମ ପୂଜାକୁ ଶୁଭ କରିଛନ୍ତି। ଆଜି ମୁଁ ସେଉଁ ଶବ୍ଦ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଅସୁରମାନେକୁ ଜିତିଥିଲେ। ପଞ୍ଚଜନ, ପୂଜ୍ୟମାନେ, ମୋର ନିବେଦନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଗୋଦ୍ଭଜ ଓ ପୂଜ୍ୟମାନେ ମୋ ନିବେଦନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଦ୍ୟୁଲୋକ ଆମକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଆମେ ଆକାଶର ଆଲୋକ ଅନୁସରି ତନ୍ତୁ ବୁନୁଛୁ, ଚିନ୍ତାର ଆଲୋକମୟ ପଥ ରକ୍ଷା କର। ଜଳମାନେ, ତମେ ଅଭିଜ୍ଞ ମାନୁ ଭଳି ଦେବବଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ କର। ସୋମରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯାନମାନେ, ଯୋକ୍ ଖୋଲ, ବନ୍ଧନ ଖୋଲି ଦେଉ, ରଥକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆଣିଥିଲେ। ପାଥର ଚଳିଛି—ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅ, ଉଠ, ଅତିକ୍ରମ କର। ଯେଉଁମାନେ ସହାୟ ହେଲେନି, ସେମାନେକୁ ପଛରେ ରଖ, ଶୁଭମୟମାନେ ସହିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳରେ ଅତିକ୍ରମ କର। ତ୍ୱଷ୍ଟାର, ଶିଳ୍ପର ଓ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ପାତ୍ର ବହନ କରନ୍ତି। ସେ ଇସ୍ପାତ ଖଡ଼ଗ ଧାର କରନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତି ବାଧାକୁ ଭେଦିଥିଲେ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଖଡ଼ଗ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ଅମରତ୍ୱ ଏପରି ତିଆରି ହେଲା। ଗୁପ୍ତ ପଦକ୍ରମ ଜାଣି, ଦେବତାମାନେ ମୃତ୍ୟୁହୀନତା ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଗାଈର ଗର୍ଭରେ ବଛଢ଼ାକୁ ରଖି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ମନ ଓ ଭାଷାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସେ, ସଦା ଶୁଭକାମୀ, ସମସ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିକଟ ଆସନ୍ତି, ଜୟ ଲାଗି କବି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ମଘବନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହିମା ଏପରି ଯେ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ଭୟକମ୍ପିତ ହେବାବେଳେ ସେ ଦେବତାମାନେକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ, ଦାସମାନେର ଶକ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଦେହ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ହେଉଥିଲା, ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଦେଖିଥିଲେ। ଏହି ସଂଗ୍ରାମ ତାଙ୍କ ମାୟା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ସତ୍ୟ ଶକ୍ତିର ପ୍ରମାଣ।