ଏକ ସମୟରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାନତାକୁ ଜନସମୂହ ପବନର ସମାନ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ । ଅନୁপ্ৰେରିତ ଋଷି, ନିଜ ଶ୍ରୁତିମାନ୍ତ ଗୀତରେ, ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା—ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପୂଷଣଙ୍କୁ—ସମସ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ ମଧ୍ୟରେ ଚିହ୍ନଟ କରିଥିଲେ । ସେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରଶଂସା ଜାଣିଥିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପୂଷଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା । ତାଙ୍କର ଉତ୍ସାହ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏକ ଗୋହାଳିର ଝୁଣ୍ଡ ସମାନ ଆଗେ ଆଗେ ଆଣିଥିଲା । ଋଷି ପୂଷଣଙ୍କୁ ନିଜ ପାଇଁ ଆଶା କଲେ—ବିଚାରର ସଫଳତା ଓ ଅନୁପ୍ରେରିତ ମନ୍ତ୍ରଦାତାଙ୍କର ସାହାଯ୍ୟ ଚାହିଲେ । ଯିଏ ଯଜ୍ଞର ଜିତିଥିଲେ, ତୁରନ୍ତ ଗୋଡ଼ା ସମାନ ରଥରେ ଯାଉଥିଲେ, ସେ ମନୁଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଋଷିଙ୍କର ନିୟନ୍ତା ସଖା । ପୂଷଣ ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାର ଅଧିପତି, ଏବଂ ବାୟୁ ତାଙ୍କର ପାଇଁ ପାଇଁ ପୋଷାକକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିଥିଲେ । ସେ ଉପହାରର ଅଧିପତି, ଆମ ପ୍ରାଚୁର୍ୟର ସଖା, ତାଙ୍କର ପିତାଳିଆ ଦାଡ଼ି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି, ଯିଏ ଅଜୟ । ପୂଷଣଙ୍କର ରଥର ଯୋକ ମେଁଠା ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି; ସେ ସମସ୍ତ ଚେତନା ଧାରଣ କରିଥିବା ସଖା, ଅବିନାଶୀ । ପୂଷଣ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଆମ ଶକ୍ତିର ରଥକୁ ଯୋକ କରନ୍ତୁ; ସେ ଉପହାର ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତୁ, ଆମ ଡାକକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ । ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଗାୟକ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇଥିଲେ । ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସେ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୂରେ ଯାଉଥିଲେ; ସେ ଶାପ ଦେବାର ଦାତା, ନ୍ୟାୟର ରକ୍ଷକ, ଦୁଷ୍ଟ ଚେତନାକୁ ନାଶ କରିଥିଲେ । ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଅନୁସୂତି ନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୃଷଭ ପାଇଁ ପ୍ରବଳ ସୋମ ରସ ପକାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ନାଶ କରିଛି, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଭୟଙ୍କର କହିଛି, ତାଙ୍କର ବୃଷଭମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ । ଅଜଣା ଗ୍ରାମରେ ଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଦାତା ତାଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ; ସେ ଜିତିଥିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଜାଣିଥିଲେ, ପାହାଡ଼ରେ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରି ନାଶ କରିଥିଲେ । ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ କିଛି ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରିନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଦୃଢ଼; ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର କାନ କମ୍ପିଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସମ୍ବିତ୍ ହୋଇଥିଲା । ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ଲୋକମାନେ, ମଦ ନିଷ୍ପାନ କରୁଥିବା ଏବଂ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା, ଅପମାନ କରିଥିବା କିମ୍ବା ନବୀନ ପିଲାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅପେକ୍ଷିତ ଲୋକମାନେ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ । ବୃଷଭମାନେ ବାହାରିଗଲେ, ଜୀବନ ବିଦାୟ ହୋଇଗଲା; ପ୍ରାଚୀନ ଓ ନବୀନ ଦେଖାଯାଇଲେ । ଦୁଇ ପବନ ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଘୂରୁଛି, କିନ୍ତୁ କେହି ତାଙ୍କର ସୀମାକୁ ଛୁଇପାରିନାହିଁ । ଯବ ପାଇଁ ଯୋକ କରାଯାଇଥିବା ଗାୟମାନେ, ଆର୍ୟମାନେ ଗଣନା କରୁଥିଲେ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଗୋପାଳମାନଙ୍କ ସହିତ ଘୂରୁଥିବା ଦେଖିଥିଲେ । ଆର୍ୟମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାଲିକ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁଯାୟୀ କିଏକୁ ଚୟନ କରିଥିଲେ? ଆମେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯବ ଖାଇଥିଲୁ, ମୁଁ ଏକ ଦେଉଳରେ ଯବ ଖାଇଥିଲି । ଏଠାରେ ଯୋକ କରାଯାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅପେକ୍ଷିତକୁ ଚାହିଁଥିଲେ, ଅଯୋକ ବ୍ୟକ୍ତି ଚାଳନା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଦ୍ୱାରା ଯୋକ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ଏଠାରେ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ମାଂସ, ଦୁଇପଦି ଓ ଚତୁର୍ପଦି ପ୍ରାଣୀରୁ ଯାହା ମିଳେ । ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ନାରୀମାନେ ସହିତ ପୁରୁଷ ଶକ୍ତିକୁ ବିଭାଜନ କରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ବଣ୍ଟନ କରିବା ଜାଣିଛି । ଏଠାରେ, କିଏ ଅନ୍ଧା ଝିଅକୁ ଚାହିବେ? କିଏ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧନ ଖୋଲିବେ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବେ, କିଏ ବିବାହ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବେ? ଏକ ନାରୀ କେତେ ପ୍ରିୟ, ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ, ଆଶିର୍ବାଦ ଓ ଉପହାରରେ ଘିରିଥିବା? ନବବଧୁ ସୁସଜ୍ଜିତ ହେଲେ ସାଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ସେ ନିଜ ସଖାକୁ ଚୟନ କରିଥିବା । ଏଠାରେ ବେଉଳ ଜାଗିଉଛି, ପଛକୁ ମୁହଁ କରି ଖାଉଛି, ମୁଣ୍ଡ ଦେଇ ଚାଡ଼ ରଖିଛି । ସିଧା ହୋଇ ବସି ନିଜକୁ ଶୁଖାଉଛି, ପଡ଼ି ଥିଲେ ଭୂମିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି । ଏଠାରେ ଏକ ଛାୟା ଦେଇଥିବା, ପତ୍ର ନଥିବା ବୃକ୍ଷ ଉପସ୍ଥିତ; ମାତା, ବିଧ୍ୱସ୍ତ, ଭ୍ରୁଣ ଖାଉଛି । ଏକ ଗାଏ ତାଙ୍କର ପାଉଁ ମାପିବା, ଗର୍ଭବତୀ ଗାଏ କିପରି ଏହାକୁ ନିଜ ଭିତରେ ରଖିଥିଲା? ସାତ ନାୟକ ତଳରୁ ଉଠିଲେ, ଉତ୍ତରରୁ ହାରାଇଗଲେ, ଶେଷରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ । ପଶ୍ଚିମରୁ ନଉ ଆସି ଦଣ୍ଡ ନେଲେ; ପୂର୍ବରୁ ଦଶ ଶିରା ଉପରେ ଚାଲି, ଖାଇଥିଲେ । ଦଶମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ପିତାଳିଆ ଓ ସାଧାରଣ; ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଓ ପାରାପାର ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରାଯାଇଥିଲା । ମାତା ନିଜ ଉଷ୍ଣ ଭ୍ରୁଣକୁ ଅନ୍ତରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଉପଭୋଗ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇଥିଲେ । ନାୟକମାନେ ପକା ମେଁଠା ପକାଇଥିଲେ; ଦାୟସ୍ ଫିଙ୍ଗି ଖେଳିବାକୁ ବସିଥିଲେ । ଦୁଇ ବଡ଼ ଧନୁ, ଶୁଧ୍ଧି ସହିତ, ଚାଲି ଯାଉଥିଲେ, ଯାତ୍ରାରେ ଶୁଧ୍ଧ କରୁଥିଲେ । କିଛି ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଲୋକ ଚାରିପାଖେ ଘୂରୁଛି; ପକାଇବା ଯୋଜନା ନାହିଁ, ଆଧା ପାଖ ନାହିଁ । ଦେବତା ସବିତା ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି: “ଉଠୁଥିବା, ଘୀଖାଇବା, ଚଳିଯାଉ।” ମୁଁ ଦୂରରୁ ଏକ ଗ୍ରାମକୁ ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦେଖିଥିଲି, ନିଜ ନିୟମରେ ଚାଲି, ଚକା ଉପରେ ଘୂରୁଥିଲା । ଆର୍ୟ ଲୋକମାନେ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଯୋକ ତିକ୍ଷ୍ଣ କରିଥିଲେ; ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ, ଯୁବକମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଉନ୍ମତ୍ତ ହେଲେ । ଏହି ଦୁଇ ଗାଏ ମୋର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଯୋକ କରାଯାଇଛି; ତାଙ୍କୁ ଅଟକାନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୋତେ ପୁନଃ ପୁନଃ ପୋଷଣ କରନ୍ତୁ । ଏହି ଜଳ ଲୁଚାଇଯାଇଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ କପି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ । ଏହି ବିଜୁଳି ଚଉଡ଼ି ଆସିଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ମହା ମଳ ରୁ । ଏହା ଦ୍ୱାରା କିର୍ତି ମିଳେ; ଏହା ପରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି । ଏହା ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧମାନେ ଭୟ ବିନା ପାରାପାର କରନ୍ତି । ବୃକ୍ଷରୁ ବୃକ୍ଷକୁ ଗାଏ ମାପିଥିଲେ; ତାପରେ ଯୁବକମାନେ ଉଡ଼ିଗଲେ, ମାନବମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରି । ଏପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭୟଭିତ ହେଉ; ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ ଓ ଋଷିଙ୍କୁ ଶିଖନ୍ତୁ । ଦେବତାମାନଙ୍କର ମାପରେ ପ୍ରଥମମାନେ ଦଣ୍ଡ ନେଲେ; କଟିବା ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଉଠିଲେ । ତିନି ଭୂମି ଓ ମାର୍ଶକୁ ଉତ୍ତାପ କରନ୍ତି; ଦୁଇ ମୁଁ ଦ୍ୱାରା ମଳ ଉଠାନ୍ତି ।