ପୁରାତନ ଔଷଧ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ପତ୍ର, କୁମ୍ଭାରର ପାଥର, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସୁନା ଦ୍ୱାରା ସୋମର ରସ ଚାପିବା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ପାଇଁ। "ହେ ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉ," ଏହି ଆହ୍ୱାନ ସବୁଠି ଗୁଞ୍ଜିଉଛି। ଏଠାରେ କେହି କବି, କେହି ଚିକିତ୍ସକ, କେହି ସଂଗ୍ରାହକ, କେହି ବିଭାଜକ, କେହି ସୂଚକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହିତ, ସମ୍ପଦ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶାରେ ସେମାନେ ଗାୟମାନେ ପରି ସାଥିରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦଁଡ଼ା ଦେଇ ଦଉଛନ୍ତି। ଘୋଡ଼ା ମିଷ୍ଟି ରଥକୁ ଟାଣୁଛି, ହସୁଥିବା ସାଥୀ, ଲମ୍ବା ପୁଛ ଓ ଦୁଇଟି ଭାଙ୍ଗିବା ଉପକରଣ, ପାଣିରେ ବଉଥିବା ବାଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ସୋମ ଚାପିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ୍ତି ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯିଏ ଭୟଙ୍କର ବୃତ୍ରକୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ, ସେ ଶର୍ୟଣବତୀ ନଦୀ ତୀରରେ ସୋମ ପାନ କରି, ନିଜରେ ଶକ୍ତି ଆରୋପିତ କରି, ବିରାଟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛନ୍ତି। ସୋମ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଗରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ସତ୍ୟ ବାଣୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ତପସ୍ୟା ସହିତ ଚାପାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର କନ୍ୟା ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୋମକୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗ୍ରହଣ କରି, ତାହାର ସାରସ୍ୱତ୍ତ ଅଂଶ ସୋମରେ ସଂଯୋଜନ କରନ୍ତି। ସତ୍ୟବାଦୀ, ସତ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଧାରଣ କରିଥିବା, ସତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ଶ୍ରଦ୍ଧାର କଥା କହୁଥିବା ସୋମ ରାଜା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଇଛି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସତ୍ୟରୁ ଏହି ରସ ଝରିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ପୁରୋହିତ ଶୁଦ୍ଧ ସୋମକୁ ପାଥର ଦ୍ୱାରା ଚାପି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସୋମ ଆମକୁ ଅମରତ୍ୱର ଲୋକକୁ ନେଉ, ଯେଉଁଠି ଚିରନ୍ତନ ଆଲୋକ ଅଛି, ସ୍ୱର୍ଗର ସ୍ଥାନ ଅବିନାଶୀ। ଯେଉଁଠି ରାଜା ଯମ ଅଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗର ପରିଧି ଅଛି, ନଦୀମାନେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠି ଆମକୁ ଅମର କର। ତିଣିଟି ସ୍ୱର୍ଗ, ତିଣିଟି ଆକାଶ ଯେଉଁଠି ଆଲୋକର ଭଣ୍ଡାର ଅଛି, ମୁଁ ସେଠି ଅମରତ୍ୱ ଲାଗି ଅନୁରୋଧ କରେ। ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଲୋକ, ଆହାର ଓ ତୃପ୍ତି ଅଛି, ସେଠି ମୋତେ ଅମର କର। ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ, ମହାନ୍ ଆନନ୍ଦ, ସଫଳ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ତାହାରେ ମୋତେ ଅମର କର। "ହେ ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉ।" ଯିଏ ଇନ୍ଦୁର ନିୟମିତ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉତ୍ତମ କୁଳୀନ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ହେ ସୋମ, ତୁମର ଜ୍ଞାନରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆବୃତ କର। କଶ୍ୟପ ଋଷିମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ; ଚାଷ ମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସୋମ ରାଜାଙ୍କୁ ଆମେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସପ୍ତ ଦିଗ ଓ ସପ୍ତ ପୂଜାରୀ, ସପ୍ତ ଆଦିତ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୋମ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ରାଜସ୍ୱ ଓ ପବିତ୍ର ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଆମକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର, କୌଣସି ବିପକ୍ଷୀ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କିଛି ଅପମାନ ହେଉ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦିନର ଆରମ୍ଭରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଗ୍ନି ଉଦୟ ହୋଇ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରି, ଆଲୋକ ସହିତ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତିନି ସଂସାରରେ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ପୃଥିବୀ ଓ ଦ୍ୟୌସ୍ର ଗର୍ଭରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଉଦ୍ଭାସ୍ୱର ଶିଶୁ ଭାବେ ତାଙ୍କ ମାତୃମାନେ ଉପରେ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନୀ, ତୃତୀୟ ପଦକୁ ରକ୍ଷା କରି, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଦୁଧ ତିଆରି ହେଉଥିଲା, ତେବେ ସେଠାରେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା। ଅଗ୍ନି, ଯିଏ ପୂଷ୍ଟି ଦେଇଥିବା ମାତୃମାନେ ଆସି ଭୋଜନ ଦେଉଛନ୍ତି, ପୂଷ୍ଟିରେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ନୂତନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ଆସନ୍ତି। ଅଗ୍ନି, ଚମତ୍କାର ରଥରେ, ଯଜ୍ଞର ଚିହ୍ନ, ଦେବତାଙ୍କର ମହିମା ସହିତ, ଲୋକଙ୍କ ଅତିଥି ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ତିନି, ପୃଥିବୀର ନାଭିରେ ଅଲଙ୍କାର ଓ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଇଲାର ପାଦ ତଳେ ଚିଫ ପୁରୋହିତ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ରାଜା ହୋଇ ରହନ୍ତି। ଦ୍ୟୌଃ ପୃଥିବୀ ସଦା ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ପରି ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟନ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ସହିତ ଦେବତାମାନେ ଆଣ। ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂରଣ କର, ଋତୁଜ୍ଞାନୀ, ଦେବପ୍ରିୟ ପୁରୋହିତ; ଆମେ 'ସ୍ୱାହା' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଆହୁତି ଦେଉଛୁ, ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର। ଆମେ ଦେବତାଙ୍କର ପଥରେ ଚାଲିଛୁ, ଯେତେକି ସମ୍ଭବ, ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଆମେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି କେବଳ ମନ ଦୁର୍ବଳ, କୌଶଳ ଅଭାବରେ ଯଜ୍ଞ ଉପେକ୍ଷା କରି ଦେଉଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ସହିତ, ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଚିହ୍ନ, ଚମତ୍କାର ଧ୍ୱଜ ଭାବେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତୁମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛନ୍ତି। ଆମେ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି, ଅନେକ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ଦାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ। ଏହି ଅଗ୍ନି, ଯାହାକୁ ଦ୍ୟୌଃ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଉତ୍ତମ କୁଳୀନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ସେ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଜ୍ଵଳନ୍ତ ହୁଅ। ରାଜା ଅଗ୍ନି, ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ଦକ୍ଷତାରେ ତୀବ୍ର, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଚମତ୍କାର ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ତାଙ୍କ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ନବୀନ ଯୁବତୀକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଏ, ଆନନ୍ଦ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଧନ ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଅନ୍ୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀଙ୍କୁ ମିଳେ, ପ୍ରେମିକ ପଛରୁ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ରଙ୍ଗ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ସହିତ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଗତି ବିଶାଳ, ଅଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସାଥୀ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୋଇ ଜଳନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରାଚୀନ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଦିବ୍ୟ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦ ସାର୍ବଭୌମ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।