ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ସୋମ ରସର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଯାତ୍ରାକୁ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଉଛି। ଯେତେବେଳେ ପିଷ୍ଟ ସୋମକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଢାଳାଯାଉଛି, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିବେଦନ ହୁଏ। ସୋମ, ଯିଏ ଉତ୍ତମ ଓ ମହାନ, ପାଣି ଭିତରେ ଶିଳାମାନଙ୍କ ସହ ଭାବେ ବହିଯାଉଛନ୍ତି। ଏବେ ସେ, ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଚମକୁଥିବା ତରଙ୍ଗରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବହୁଛନ୍ତି—ସବୁଠୁ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଆମେ ତୁମେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ଗୋମାତାଙ୍କ ଦୁଧ ସହିତ ତୁମେ ଆମକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅ, ହେ ସୋମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ପବିତ୍ର। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ସୋମ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥାଏ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୋମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେବା ପାଇଁ ପିଛିଅଛନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ସୋମ ନଦୀ ସ୍ରୋତରେ ପରି ଜଳରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ବହୁଛନ୍ତି, ଅମୃତର ଉତ୍ସ ଉପରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଝରଣାରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଦୁଧରୁ ମିଳିଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ମଧୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସିଛି, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦ୍ରୁତ ଗତିର ସୋମ ମାନବମାନେ ପିଷିଲେ ପରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଉଥିବା ଆଶ୍ରୟକୁ ଖୋଜନ୍ତି। ପବିତ୍ର ସୋମ, ସଦା ଜାଗ୍ରତ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ, ପ୍ରିୟ ଓ ଋଷି, ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପରି ମହାନ୍। ତୁମେ ଆମର ଯଜ୍ଞକୁ ମଧୁରତା ଦିଅ। ଦୟାଳୁ ସୋମ, ପବିତ୍ର ଓ ମାର୍ଗ ଦାନ କରିଥିବା, ଦୃଷ୍ଟା, ଋଷି, ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ—ଦେବତାମାନଙ୍କ ସର୍ବୋତ୍ତମ ନେତା ହୋଇଛ। ଆମକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉପରେ ଉଠାଇଦିଅ। ଯଜ୍ଞରେ ପିଷିଯାଉଥିବା ସୋମ ଶିଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହୁଛନ୍ତି; ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ଘୋଡା ପରି ଆନନ୍ଦ ଧାରାରେ ଗତି କରନ୍ତି। ମାଟି ତଳରେ, ଗୋଧନ ଧନ୍ୟ ସୋମକୁ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗାଈମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ନଦୀମାନେ ଯେପରି ଶାଗରକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେହିପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ସୋମମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଦୃତ ଗତିରେ ବହୁଛନ୍ତି। ପିଷିଯାଇଥିବା ସୋମ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ବାଧାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି; ଏକ ନଗରରେ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ସ୍ଥାନ ମିଳନ୍ତି, ସେହିପରି ଚମକୁଥିବା ସୋମ ଉଦାନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଖୋଲା ସ୍ଥାନ ମିଳିଛି, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ତିବ୍ର ଗତିରେ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଅତିକ୍ରମ କରି ପବିତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି—ଏକ ମେଷ ପରି ଦୌଡ଼ି, ଜିତିବା ପାଇଁ ଦୃତ ଚାଳି। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ପ୍ରେରିତ ଗାୟକମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ସୋମକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଦେବତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ସୋମ ନଦୀର ଝରଣା ପରି ବଡ଼ ହୋଇଛନ୍ତି; ଗାଁଠିର ଦୁଧ ସହ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ, ମଧୁର ଧାରା ବହୁଥିବା ପାତ୍ରକୁ ସମ୍ନିପତି ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ଚମକୁଥିବା ଧଳା ଛାନିକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ପୁତ୍ର ପରି ପ୍ରିୟ ଓ ପବିତ୍ର ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଜଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ରଥ ପରି ଚଳାନ୍ତି, ନଦୀମାନେ ଯେପରି ହାତ ଦେଇ ଚଳାନ୍ତି। ଅମୃତ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ସୋମମାନେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ବହୁଛନ୍ତି; ସମୁଦ୍ରର ଶିଖରରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଆଲୋକ ବହନ କରନ୍ତି। ରାଜା ସୋମ, ପବିତ୍ର ହୋଇ, ତୁମେ ତୁମ ତରଙ୍ଗରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କର, ମହାନ ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କର, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ନିୟମରେ ଚାଳିତ ହେଉ। ମାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେବତା ସମୁଦ୍ରର ଅଂଶ ହୋଇ ଆଗେ ବଢ଼ନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ମାରୁତଙ୍କ ପାଇଁ ପିଷିଯାଇଥିବା ସୋମର ଆନନ୍ଦ ଧାରା ଏକ ହଜାର ଧାରାରେ ବହୁଛି, ଅଜୟୀ ଏହି ସୋମକୁ ଅନ୍ୟ ଧାରାମାନେ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ସୋମ, ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି, ଋଷି ସ୍ୱରୂପ ଧରି, ଜଳରେ ଗୃହୀତ ଓ ଗୋମାତାଙ୍କ ଆବର୍ତ୍ତିତ, ଉପରେ ବସି ଉଦ୍ବିଦ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ହେ ସୋମ, ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ତୁମ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରିଛି, ହେ ପିଙ୍ଗଳ ଇନ୍ଦୁ, ଅନେକ ମାର୍ଗ ମୋ ପାଖକୁ ଆସେ—ମୋ ଚାରିପାଖ ଥିବା ବନ୍ଧନ ଦୂର କର, ଏଠାକୁ ଆସ। ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁହିଁବେଳେ, ମୁଁ ଉଦରରେ ତୁମ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଖୋଜିଥାଏ; ମହାତ୍ମା ସୋମ, ଉତ୍ସାହରେ ମୁଁ ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏକ ପକ୍ଷୀ ପରି ଉଡ଼ିଯାଏ। ସମୁଦ୍ରରେ ଶୁଭ ହାତରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସୋମ ସ୍ୱରକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରନ୍ତି; ଏହି ପବିତ୍ର ସୋମ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଏବଂ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଧନ ଖୋଜନ୍ତି। ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜଳରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସୋମ, ବୃଷଭ ରୂପେ, କାଠରେ ଏକ ଚକ୍ର ତିଆରି କରିଛନ୍ତି; ଗୋମାତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସୋମ ଦେବତାଙ୍କ ଆସନକୁ ବହୁଛନ୍ତି। ଶକ୍ତି ଲାଗି ପ୍ରବାହିତ ହେଉ, ସମସ୍ତ କବିତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କର; ହେ ସୋମ, ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରଥମ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପିଷିଯାଉଛ, ହେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ତୁମେ ତୁମ ନିୟମରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ ମାଧ୍ୟମରେ ବହୁଛ; ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ପୁରୋହିତମାନେ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାରେ ଆଲୋକିତ ସୋମକୁ ଗତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ପ୍ରବାହମାନେ ଛାନି ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କର ଧାରା ଦେଖାଇଛନ୍ତି; ମାରୁତମାନେ ସହିତ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମସ୍ତ ମାର୍ଗ ଆଣି ଦେଉଛନ୍ତି। ଜଳରେ ଓଢ଼ା, ସୋମ ବିନ୍ଦୁ ପାତ୍ରକୁ ଘେରି ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ପିଷ୍ଟମାନେ ସହ ଆଗେ ବଢ଼େ; ଆଲୋକ ଉତ୍ପାଦନ କରି, ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି, ଘର ଖୋଲି ମାର୍ଗ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ସବୁଠୁ ମଧୁର ଓ ଶକ୍ତିଦାୟକ ହୋଇ ବହୁଛନ୍ତି; ସବୁଠୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଚମକୁଥିବା ଆନନ୍ଦ ସହ। ତୁମକୁ ପିଇ ଏକ ବୃଷଭ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ପିଉଛନ୍ତି ସେମାନେ ଆଲୋକ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ସେ, ଉପହାର ପାଇଁ ସିଧା ଉନ୍ମୁଖ ହୁଏ, ଘୋଡ଼ା ପରି ଗତି କରେ। ହେ ପବିତ୍ର, ତୁମ ଦେବତା ମୂଳ ଓ ସବୁଠୁ ଚମକୁଥିବା; ତୁମେ ଅମୃତତ୍ୱ ଘୋଷଣା କର। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ନବଗ୍ୱ ଓ ଦଧିଞ୍ଚ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ତୁମେ ଋଷିମାନେ ଲାଭ କରିଥିଲେ; ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଓ ଅମୃତତ୍ୱ ଦେଲେ, ତୁମେ ଖ୍ୟାତି ଦେଲେ। ଏହି ସୋମ, ଧାରା ସହ ପିଷିଯାଇ, ସବୁଠୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବେ ସ୍ଫୁଟ ହେଉଛି; ଜଳ ତରଙ୍ଗ ପରି ଖେଳୁଛି। ଶକ୍ତି ସହିତ ଯିଏ ଦୁଇ ପିଙ୍ଗଳକୁ ଶିଳା ମଧ୍ୟରେ କାଟି, ଗୋଶାଳା ଓ ଘୋଡ଼ା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଛି; ବିର ଭାବେ ଧୃଡ଼ତା ସହିତ ଅଗ୍ରସର ହେଉ। ଆସ, ଢାଳିଦିଅ, ସ୍ତୁତି ଏକ ଦୃତ ଘୋଡ଼ା ପରି ବହୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଆକାଶ ବ୍ୟାପି, କାଠ ଉପରେ ଲାଘି, ଉପରକୁ ଉଠିଯାଅ।