ଅନେକ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଣିଷମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସୋମା ରସକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପେଟରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇବା ପରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି । ଦଶ ହାତରେ ସହଜ ଭାବେ ମଣିଷମାନେ ଭଲ ଭାବରେ ଆକାଂକ୍ଷିତ ମଧୁକୁ ସଫା କରନ୍ତି । ଅକ୍ଷିପ୍ର, ସୋମା ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଜନ୍ୟ ଶବ୍ଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି । ଗାୟକମାନେ ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନକୁ କୃପା ଆଣିଦେଇଥିବା, ତିନି ଜଣେ ଭଉଣୀ ଓ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ସୋମା ବସିଥାଏ । ମଣିଷମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ କରି, ପଥରରେ ଚାପି, ପବିତ୍ର କୁଶରେ ବସିଥିବା ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ଲୋକ, ଦିବ୍ୟ ଦ୍ରୋପ୍, ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ସୋମାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ଯାହା ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କରେ । ମଣିଷମାନେ ହାତରେ ଉତ୍ତେଜିତ କରି, ଫିଲ୍ଟରରେ ଚାପି, ଉଚିତ କ୍ରମରେ ସୋମାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି । ସେ ଯଜ୍ଞରେ ଶକ୍ତି, ଚିନ୍ତାକୁ ପୂରଣ କରେ; ପିତାମା ରଙ୍ଗ ଅଂଶୁ କୁଶରେ ବସିଥିବା, ଶତ୍ରୁକୁ ଦୂର କରିଦେଇଥାଏ । ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଅସମାପ୍ତ, ଗଜ୍ଜନା କରୁଥିବା ଦ୍ରୋପ୍, ଋଷି ସୋମାକୁ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷତାରେ ଦୁହନ୍ତି । ଗୋମାନେ, ଚିନ୍ତାମାନେ, ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସତ୍ୟର ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି । ପୃଥିବୀର ନାଭି, ବଡ ଆକାଶର ଆଧାର, ଜଳ ଓ ସାଗରରେ ସୋମା ବସିଛି । ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର, ବଳିଶାଳୀ ବୃଷ, ପ୍ରଭାମୟ ସୋମା ହୃଦୟରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ମଧୁର ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ । ଏହିପରି ତୁମେ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର କର, ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କରି, ଶ୍ରେୟସ୍ ପ୍ରାର୍ଥନା କର, ଦକ୍ଷ ଏକ ଯାହା ତୁମକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ । ଯେଉଁମାନେ ଅଂଶ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅମାନ୍ୟ ଆସନକୁ ଛୁଇଲେ, ସେମାନେ ଆମକୁ ଧନରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିନପାରନ୍ତୁ; ଆମେ ବ୍ୟପକ ପିତାମା ଧନ ପାଇଁ । ଇନ୍ଦୁ, ହଜାର ଘୋଡା, ହଜାର ଗାଏ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ସହିତ ଆସ; ବ୍ୟପକ ଧନ ନେଇ, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଆମର ଷ୍ଟୋତ୍ରରେ ବସ । ଗୁଛା ଦ୍ରୋପ୍ ଚାପି ଯିବା ସମୟରେ, ନାଭି ଓ ସତ୍ୟର ଗର୍ଭରୁ କେନ୍ଦ୍ର ଗୁଞ୍ଜିଉଛି । ଆସୁରା ଆରମ୍ଭରେ ତିନି ମୁଣ୍ଡ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ସତ୍ୟର ପାତ୍ର, ଦକ୍ଷତାରେ ତିଆରି, ପୂରଣ କରାଯାଇଛି । ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଉଚିତ ଭାବେ ଚଳିଛନ୍ତି; ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ବିସ୍ତାର ହୋଇଛି, ଋଷି ଅବିରାମ ବହିଯାଉଛି । ମଧୁର ଝରଣାରେ, ଷ୍ଟୋତ୍ର ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଆକାର ବଢ଼ାନ୍ତି । ଫିଲ୍ଟର ଦେଇ ଉପରେ ଭାଷାକୁ ଘେରି ରଖିଛନ୍ତି; ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପୁରାତନ ଏକ ରକ୍ଷକ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି । ବରୁଣ ମହାସାଗରକୁ ପରେ ରଖିଛନ୍ତି; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ଆଧାର ଖୋଜିଛନ୍ତି । ହଜାର ଝରଣା ଦେଇ ସେମାନେ ଆକାଶରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଛନ୍ତି; ମଧୁର ଜିହ୍ବା, ସମେତ ଚଳିଛନ୍ତି । ସୋମାର କିରଣ ଅବିରାମ, ସେମାନେ ସଦା ସକ୍ରିୟ; ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ବନ୍ଧନକାରୀ ଉପସ୍ଥିତ । ପିତା ଓ ମାତାପାଇଁ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିବା ସେମାନେ, ଷ୍ଟୋତ୍ରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅନ୍ୟାୟକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, ମାୟା ଦେଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁକୁ ଦୂର କରନ୍ତି; ଅନ୍ଧକୁ ଭୂମି ଓ ଆକାଶରୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି । ପୁରାତନ ମାପରୁ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିବା, ଷ୍ଟୋତ୍ରର ଯୌକ୍ତିକତାରେ, ଉତ୍ସୁକ ଚିନ୍ତାମାନେ । ବିଧିହୀନ ମଣିଷମାନେ ନିର୍ବିକ, ମୁଖ ନାହିଁ; ସେମାନେ ସତ୍ୟ ପଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିନପାରନ୍ତି । ହଜାର ଝରଣା ଫିଲ୍ଟର ଦେଇ ବିସ୍ତାର କରି, କବିମାନେ ଭାଷାକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ମନରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ । ଏମାନେ ରୁଦ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଘାତ ନାହିଁ, ଅଂଶୁ, ନିଜେ ପବିତ୍ର, ମଣିଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଦେଖାଯାଇଥିବା । ସତ୍ୟର ରକ୍ଷକ, ଅଘାତ ନାହିଁ, ଭଲ କରୁଥିବା, ହୃଦୟରେ ତିନି ଫିଲ୍ଟର ରଖିଛି । ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଜାଣି, ଦେଖି, ଅଯୋଗ୍ୟକୁ ଦମନ କରି ଅନ୍ୟାୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ । ସତ୍ୟର ତନ୍ତୁ ଫିଲ୍ଟର ଦେଇ ଟାଣିଯାଇଛି; ଜିହ୍ବାର ଶିରା ଉପରେ ବରୁଣଙ୍କ ମାୟା । ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନିଛନ୍ତି, ଅଭିଲାଷ କରିଛନ୍ତି; କର୍ତ୍ତା ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅଜୟ ହୋଇଥାଏ । ସୋମା ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଜଙ୍ଗଲ ପାଇଁ ଚକ୍ର ତିଆରି କରିଛି; ଚମକୁଥିବା, ବିଜୟୀ ଏହି ଶିଶୁ ଜୟ ଲାଭ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି । ସେ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ଦର ଅଂଶ ସହିତ ଯୋଗ ଦେଇ, ଦୁଧରେ ପୋଷିତ; ଆମେ ତାଙ୍କ କୃପା, ବ୍ୟପକ ଆଶ୍ରୟ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଚାହୁଁଛୁ । ଆକାଶର ଥାମ୍ବା, ଆଧାର, ବିସ୍ତାରିତ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ରୋପ୍ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚଳିଯାଉଛି । ବଡ କବି ଏହି ବିଶାଳ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶକୁ ଯୋଡି, ସମ୍ମିଳନ ଦେଇ, ସମ୍ଵାଦ କରିଛି । ବଡ ଝରଣା, ଦକ୍ଷତାରେ ତିଆରି, ସୋମାର ମଧୁ; ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ଚରାଗାହ ଅଦିତିର ସତ୍ୟ ଖୋଜାଯାଉଛି । ସେ ବର୍ଷାର ନିୟମକ, ଚମକୁଥିବା, ବୃଷମାନ୍ୟଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱକାରୀ, ପ୍ରଶଂସିତ, ବଜ୍ରଧାରୀ । ଆକାଶରୁ ଦୁଧ ଓ ଘୃତ ଆଣାଯାଉଛି; ସତ୍ୟର ନାଭିରେ ଅମୃତ ଜନ୍ମ ନେଇଛି । ଉଦାରମାନେ, ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ, ସୋମାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ମଣିଷମାନେ, ମିତ୍ରଭାବରେ, ତାଙ୍କୁ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଦେଇ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି । ଦ୍ରୋପ୍, ଗଜ୍ଜନା କରି, ତରଙ୍ଗ ସହିତ ଯୋଡିଯାଉଛି; ଦିବ୍ୟ ସୋମା ମଣିଷ ପାଇଁ ଚର୍ମକୁ ପୋଷିଥାଏ । ଅଦିତିର ଗର୍ଭରେ ଅଣ୍ଡା ରଖିଥାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସନ୍ତାନ ଓ ବଂଶ ପାଉଛୁ । ହଜାର ଝରଣା ସମେତ, ସମ୍ମିଳିତ ଚଳିଯାଉଛି; ତୃତୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ସେମାନେ ଫଳଦାୟୀ ହେଉ । ଆକାଶରେ ଚାରି ନାଭି ରଖାଯାଇଛି, ଅମୃତ ଘୃତ ପ୍ରବାହ ଦେଇ । ସେ ଚାହିଲେ ଧଳା ଆକାର ତିଆରି କରିଥାଏ; ସୋମା, ଉଦାର ଆସୁରା, ପୃଥିବୀକୁ ଜାଣିଥାଏ । ଚିନ୍ତାରେ ଶାଖା ସହିତ ଯୋଡି, ସମ୍ମିଳିତ ପ୍ରଶଂସା କରେ; ଆକାଶର ବନ୍ଧନ ଦେଖିଥାଏ, ଚମକୁଥିବା । ତାପରେ ଧଳା ପାତ୍ର, ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ଚାପିଯାଇଛି; ତୀବ୍ର, ବିଜୟୀ, ଚଳିଯାଇଛି । ଚିନ୍ତାରେ, ଉପାସକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରନ୍ତି, କକ୍ଷୀବାନ ପାଇଁ, ଶତ ଗୋଧନ ପାଇଁ । ଜଳ ସହିତ, ଚାପି ହୋଇଥିବା ସୋମା ରସ, ଅନ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ଅବାଧ ଭାବରେ ଫିଲ୍ଟର ଦେଇ ବହିଯାଉଛି । କବିମାନେ ପବିତ୍ର କରି, ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ମଧୁର ହେଉ, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ । ପ୍ରିୟ ସୋମା, ଦକ୍ଷତାରେ ପବିତ୍ର, ନାମ ଉଠାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଢ଼ିଯାଉଛି । ବଡ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଚ୍ଚ ରଥକୁ ଏହି ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଚଢ଼ି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୂରୁଛି ।