ଏକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ମହାନ ଯାତ୍ରାରେ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ପୂଜାରୀମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରାଯାଉଛି। “ଓ ଅଗ୍ନି, ତୁମର ତେଜସ୍ୱୀ ଛାନି ବିତରିତ ହୋଇଛି, ଏହି ପବିତ୍ର ଶକ୍ତି ସହ ଆମକୁ ପବିତ୍ର କର,” ବୋଲି ପୂଜାରୀମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଆଉ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, “ଓ ଅଗ୍ନି, ତୁମ ତେଜସ୍ୱୀ ଛାନି ଓ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରମାଳା ସହ ଆମକୁ ପବିତ୍ର କର।” ତା’ପରେ ସବିତା ଦେବଙ୍କୁ ଡାକାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂଜାରୀ କହନ୍ତି, “ଓ ଦିବ୍ୟ ସବିତା, ଛାନି ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଚାରିଦିଗରୁ ମୋତେ ପବିତ୍ର କର।” ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଦକ୍ଷତା ଓ ସୋମଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହ ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚତମ ତିନି ନିବାସ ଦ୍ୱାରା, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ଯେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବସୁମାନେ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଜାତବେଦାସ୍ ଆମକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ସୋମ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଉଛି। ସୋମ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧାରା ସହ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହବି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପୂଜାରୀମାନେ ଏହି ଯୁବାନ, ପ୍ରିୟ ସୋମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସମ୍ମୁଖୀନ କରନ୍ତି, କାରଣ ସେ ହବି ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି। ସୋମ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଅଦକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ବାଧାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି, ଏଠାକୁ ଏକ ମୌସ ମଧ୍ୟ ନିଆଏ। ଯେଉଁଠି ପବମାନି ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରାଯାଏ, ସେଠି ଋଷିମାନେ ସଂଗୃହୀତ କରିଥିବା ତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଖାଇଥାନ୍ତି, ମାତରିଶ୍ୱାନଙ୍କ ସହ ମଧୁର ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ସେହି ପବମାନି ମନ୍ତ୍ର ପାଠକୁ ସରସ୍ୱତୀ ଦୁଧ, ଘୃତ ଓ ମଧୁମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମଧୁର ସୋମ ବିନ୍ଦୁମାନେ ଗାଈଁ ଭଳି ଦେବତାଙ୍କୁ ଆସନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଛୁଆଁ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିବା ବଛଡ଼ ଭଳି। ସେମାନେ ଦର୍ବରେ ବସି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅମଳ ହବି ରଖନ୍ତି। ଏହି ରଙ୍ଗିନ ସୋମ ବିନ୍ଦୁ ଚିତ୍କାର କରି, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମଧୁରତା ଦେଇ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଉପରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଛାନି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଦେବତା ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ ଖୋଜି ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଖାନ୍ତି। ସୋମ, ଦୁଇ ଯମା ମାପି, ଦୁଧ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ବିଶାଳ ଓ ଅସୀମ ଲୋକକୁ ବିଭେଦ କରି, ଅକ୍ଷୟ ଶକ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତି। ସେ ମାଆମାନେ ସହ ଚଳି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜର ପଥ ବଢ଼ାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ପୁରୁଷମାନେ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ସେଠି ସୋମ ବିନ୍ଦୁ ଜବାବଦେହ ହୋଇ ବସିଥାଏ। ଦକ୍ଷତା ଓ ମନସ୍କୁ ନେଇ ଏହି ଋଷି, ସତ୍ୟର ଅଣ୍ଡ ଭଳି ଜନ୍ମ ହୋଇଥାଏ। ସେମାନେ ଗୁପ୍ତ ରହି, ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଚତୁର ଋଷିମାନେ, ଯେତେବେଳେ ଗରୁଡ଼ ଦୂରରୁ ସୋମ ବିନ୍ଦୁ ଆଣିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ମଧୁର ଦେବତାଙ୍କ ରୂପ ବୁଝିଥିଲେ; ନଦୀମାନେ ସେଉଁଠି ଏହି ବୃଦ୍ଧିଶୀଳୀ ବିନ୍ଦୁକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଦଶ ଦେବୀ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସୋମକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଜଳ, ଆବରଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରମାଳା ସହ ପୁରୁଷମାନେ ସୋମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଦେଖନ୍ତି। ସୋମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସହଚର ଭାବେ ଗୀତରେ ଗୌରବିତ, ମଧୁର ତରଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର ଉଠାନ୍ତି, ଅମୃତ ଓ ଧନଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସୋମ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରକୁ ସମଗ୍ର ଆକାଶକୁ ପହଁଚାନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପାତ୍ରରେ ବସନ୍ତି। ଜଳ ଓ ଗାଈଁ ସହ ଧୋଇ, ପାଥର ଦ୍ୱାରା ପିଡ଼ି, ଏହି ସୋମ ପ୍ରିୟ ପଥ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ପୂଜାରୀମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, “ଓ ସୋମ, ତୁମେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଆମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଦିଅ। ଅଖଣ୍ଡ ଦିବ୍ୟ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ଡାକି, ଦେବମାନେ ଆମକୁ ଧନ ଓ ବୀର ସନ୍ତାନ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଏଠାରେ ଚିନ୍ତା ଧ୍ୟାନ ଭଳି ହବିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ, ଯେପରି ଧନୁଷରେ ତୀର ଲଗାଯାଏ, ବଛଡ଼ ମାଆଁ ପାଖକୁ ଯାଏ, ସେପରି ସୋମ ପୂଜାରେ ଚେଷ୍ଟିତ। ମଧୁର ଚିନ୍ତା ବାଣୀ ଭଳି ପାତ୍ର ଭିତରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରବାହିତ ସୋମ ଛାନି ଦ୍ୱାରା ଯାଉଛି, ମଧୁର ଧାରା ଏଠାରେ ବିସ୍ତାରିତ। ସୋମ, ଅଦିତିଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ତ୍ୱକ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ସତ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ବଳିଷ୍ଠ ବୃଷଭ ଭଳି ଚମକିଉଠେ। ବୃଷଭ ଝଙ୍କାର କରେ, ଗାଈଁମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ସୋମ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଛାନି ଦ୍ୱାରା ଅବିରତ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ, ପବିତ୍ର ହୋଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ଅମୃତ ଓ ଚମକୁଥିବା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଏହି ସୋମ ଆକାଶର ଶିଖରକୁ ଛୁଇଁଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭଳି ତୀବ୍ର ଓ ଉତ୍ସାହିତ, ଧାରା ଚାରିପାଖରେ ବହେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସ ବିନା କିଛି ପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ। ନଦୀର ଧାରା ଭଳି ଶକ୍ତିରେ ଧାରା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଦୌଡ଼େ। ପୂଜାରୀମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, “ସୋମ, ଆମ ଘରକୁ ଶୁଭ ଆଣ, ଦୁଇପାଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପାଦ ପାଇଁ, ଧନ ଓ ଲୋକ ଆମ ସହ ରହୁନ୍ତୁ।” ସୋମ, ଆମ ପାଇଁ ଧନ, ସୋନା, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈଁ, ଯବ ଓ ଶକ୍ତି ପବିତ୍ର କର। ସୋମ, ଆମର ପିତୃମାନେ, ଆକାଶର ଶିଖରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଜୀବନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ଏହି ପବିତ୍ର ସୋମମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ରଥ ଭଳି ଜୟ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ସୋମ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଛାନି ଦ୍ୱାରା ଯାଉଛନ୍ତି, ରଙ୍ଗିନ ବିନ୍ଦୁମାନେ ବର୍ଷାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। “ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉ, ମୃଦୁ, ନିର୍ମଳ, ଦାତା। ଗାୟକ ପାଇଁ ଚମକୁଥିବା ଧନ ଆଣ, ଦେବମାନେ ଆମକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ,” ବୋଲି ପୂଜାରୀମାନେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ତିନିଥର ସାତ ଗାଈଁ ସୋମ ପାଇଁ ଦୁଧ ଦେଇଛି, ପୁରାତନ ଆକାଶରେ ସତ୍ୟ ଉପାହାର। ସୋମ ଚାରିଟି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରି, ସତ୍ୟର ନିୟମରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛନ୍ତି। ସେ ମଧୁର ରସ ଖୋଜି, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଜ୍ଞାନରେ ବିସ୍ତାରିତ କରିଛନ୍ତି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଳ ବିଶାଳତାରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଦେବତାଙ୍କ ଯଶସ୍ୱୀ ନିବାସ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହା ତାଙ୍କର ଅମୃତ ଓ ଅଜୟ ଚିହ୍ନ, ଦୁଇ ଜନ୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଓ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ପବିତ୍ର ହୁଏ; ତା’ପରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ରାଜାକୁ ଚିନ୍ତାରେ ଧରିଥିଲେ। ଦଶ ଦକ୍ଷ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସୋମ ମାଆମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ ଦେଇଛନ୍ତି।