ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିରେ ଏକ ଦିନ ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅସଳ ଉପାଧି କେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବେ? ଦୁଇଜଣ ଦେବତା ଦ୍ରୁତ ଘୋଡା ଚାଲେଇ, ଏକା ରଥରେ ଏକସାଥି ଯାତ୍ରା କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମହିମାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରାଣୀ ଚାଲିଆସିଥିଲା, ଯାହା ପଦବନ୍ଧ ଜନମ ପୂର୍ବରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଇଥିଲା, ଏହା ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ବିସର୍ଜନ କରି ଜିଭା ଦ୍ୱାରା କଥା କହିଥିଲା, ଏବଂ ତିରିଶଟି ପାଉଁ ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ଚାଲିଥିଲା। ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧନ ଓ ଗୋଧନ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ବିରାଟ ଧନର ଆଶାରେ ଧନୁ ଉଠାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦେବତାମାନେ ମାଘା ନାମକ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୂରେ ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଦୂଷ୍ମନା ଦୂର କରିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଜୟ ଦେବା ଆଶୀର୍ବାଦ କରୁଛନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପାଖରେ ଦିବ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀ ଧନ ଅଛି; ସେମାନେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଧନ, ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବା ପୋଷଣ ଦେଇଥିବାର ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଷ୍ଟୁତି ଓ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି ଦେବତାମାନେ ଏହି ସୋମ ରସ ପାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା, ବୃତ୍ର ନାଶକ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ, ସେ ଦାନଶୀଳ ଲୋକଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି, ପ୍ରଭାବ, ଶକ୍ତି ଓ ବିଜୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ଗୋଧନ ଓ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଜଳ ଦେଇଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ଚତୁର୍ଦିଗ ରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜଳ ଦେଇଥିଲେ, ଅଗ୍ନି ନିଜ ଦଳ ସହିତ ଗୋଧନ ଆଣିଥିଲେ। ବୃତ୍ର ନାଶକ ଶକ୍ତି ନେଇ, ଦୟା ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ, ଉଚ୍ଚ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇ ଆସିବାକୁ ଉନ୍ମୁଖ ହେଉଛନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ଡାକୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଅଜୟ ଅଛନ୍ତି। ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଧା ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା, ସେମାନେ ଦୟା ଦିଅନ୍ତୁ। ସତ୍ୟ ର ନାଥ, ଶତ୍ରୁ ଓ ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ନାଶ କରିଥିବା ଦେବତା, ଏହି ସମସ୍ତ ଷ୍ଟୁତି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି; ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଆଣିଥିବା ସୋମ ରସ ପାନ କରନ୍ତୁ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଉପକାର କରିଥିବା ଶକ୍ତି ଆଣିଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପକାର ନେଇ ସୋମ ଯଜ୍ଞରେ ଆସନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନି ନିଜ ଶିଖା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆଲିଉଥିବା, ଜିଭା ଦ୍ୱାରା କଳା କରୁଥିବା, ତାଙ୍କୁ ଉନ୍ମୁଖ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପକୃପା ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳା କରି ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ପ୍ରଶଂସା ଓ ଅପାର ଜଳ ପାଇଥାଏ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଶୀଘ୍ର ଉପହାର ଦେଇ ଅଶ୍ୱମାନେ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଦୁଇ ଦେବତା ଏକସାଥି ଆନନ୍ଦ ଓ ଧନ ଆଣନ୍ତି; ଦେଖିପାରିବା ଧନ ଦିଅନ୍ତି, ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଡାକାଯାଉଛନ୍ତି। ଗୋଧନ, ଅଶ୍ୱ, ଧନ, ଏହି ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ଦେବତାମାନେ ମିତ୍ର ଭାବରେ ଆସନ୍ତି; ସଂଗତି ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଡାକାଯାଉଛନ୍ତି। ସୋମ ରସ ଦାନ କରୁଥିବା ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କ ଡାକ୍ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଆସି ଏହି ମଧୁର ସୋମ ପାନ କରନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅଦମ୍ୟ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ଦିଭୋଦାସ ଓ ବଦ୍ର୍ୟାଶ୍ୱକୁ ଉପହାର ଦେଇଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ପଣିମାନେ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଶ୍ରେଣୀକୁ ମାଟି ଲୋଟା ଭଳି ବିଭାଜିତ କରିଥିଲେ, ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ। ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଜୟ ପାଇବା ପାଇଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଡାକାଯାଉଛି। ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ମହାମାୟାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ; ମାଟିରୁ ଜଳ ଉପସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ। ଅଶ୍ୱ ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଚିନ୍ତାର ପ୍ରେରକ ଦେବୀ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଧନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପାସନା କରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭଳି ବାଧା ଉପରେ ଜୟ ପାଇଥାଏ। ଦେବୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଆମକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ପୁଷଣଙ୍କ ଭଳି ଦୟା କରନ୍ତୁ। ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଥରେ ଚାଲି, ବାଧା ନାଶକ, ତାଙ୍କ ଷ୍ଟୁତି ଆଶା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଅନନ୍ତ, ଅବିରତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଚଳିତ, ଗର୍ଜନାମୟ ଧାରା ଗଂଭୀର ଶବ୍ଦରେ ଚାଲିଯାଏ। ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ନ୍ୟାୟପର, ତାଙ୍କ ଭାଗିନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଜୟ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକିଉଛନ୍ତି। ସପ୍ତ ଭାଗିନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ, ଉତ୍ତମ, ଷ୍ଟୁତିର ଯୋଗ୍ୟ। ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ପୃଥିବୀ, ବିଶାଳ ଆକାଶ ଓ ମଧ୍ୟମଣ୍ଡଳକୁ ପୂରଣ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ଶତ୍ରୁ ଦୂରେ ହେଉ। ତିନି ସ୍ଥାନ, ସପ୍ତ ଉତ୍ସ, ପାଞ୍ଚ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା, ସଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଡାକାଯାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମହିମାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଚମତ୍କାରରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ରଥ ଭଳି, ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଷ୍ଟୁତି କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଆମକୁ ଧନ ଦିଅନ୍ତୁ, ନିଜ ଉପହାର ଅବରୋଧ କରିବେନାହିଁ; ମିତ୍ର ଭାବ, ଆତିଥ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ, ଆମେ ଶୂନ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଯିବା ଦୂରେ ନ ହେଉ। ଏଠାରେ ଦୁଇ ଦେବତା ଆଶ୍ୱିନୀକୁ ଷ୍ଟୁତି କରାଯାଉଛି; ଜୀର୍ଣ୍ଣ କବି ଉତ୍ସାହରେ ତାଙ୍କୁ ଡାକୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଭାତ ରେ ଦୂର ଦିଗ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଚାରିଅଂଶ ରଥ ଯଜ୍ଞରେ ଚମକିଉଛି, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଆଲୋକିତ କରୁଛି; ଅନେକ ଦିଗ ମାପି, ନଦୀ ଓ ମରୁଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଶ୍ୱ ଯୋଗେ ଚିନ୍ତାକୁ ଦୂତି ଭଳି ଚାଲି, ପୂଜାର୍ଥୀ ଲୋକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ସଦା ନବୀନ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ କବିଙ୍କ ଷ୍ଟୁତିକୁ ଶୋଭା ଦେଇ, ରଥ ଯୋଗୁ ଉତ୍ସାହ ଆଣନ୍ତି; ଅନୁକୂଳ ବର୍ଷା, ଖାଦ୍ୟ, ଶକ୍ତି ଦେଇ, ପୁରୁଣା ଓ ନବୀନ ଷ୍ଟୁତିରେ ଡାକାଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ମନୋହର, ଚମତ୍କାର, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କବି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୟା ଆଣିବାକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି।