ଏକ ସମୟର କଥା, ବିଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ପୂଷଣଙ୍କ ପାଇଁ ଭକ୍ତମାନେ ଅନେକ ଆଶା ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ନେଇ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଜ୍ଞାନୀ ପୂଷଣ, ଆପଣ ଯାଉନ୍ତୁ, କଞ୍ଜୁଷ ଲୋକମାନଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତୁ, ତାଙ୍କୁ କମ୍ପିତ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ସେମାନେ ଆମ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ହେଉନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅନୁଶାସନ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା, ଏହି କଞ୍ଜୁଷ ହୃଦୟକୁ ଛିଦ୍ର କରନ୍ତୁ, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ଗୋ-ଚଳନ ଦଣ୍ଡ ଆମ ପାଇଁ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଆଣିଦେଉ, ଆମେ ଏହି ଦୟା ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛୁ। ଆମକୁ ଜଣାନ୍ତୁ କିପରି ଗୋ-ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରିବା, ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ ଘୋଡା ଓ ଧନରେ, ଏବଂ ଆମକୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତୁ।” ସେମାନେ ପୁନି ପୂଷଣଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି କହିଲେ, “ହେ ପୂଷଣ, ଆମକୁ ସେଉଁଠି ନେଇଯାଉନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ସଠିକ୍ ଉପଦେଶକ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ସଠିକ୍ ଦିଗ୍ ଦେଖାଇ ‘ଏହି ହେଉଛି’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଏଭଳି ଗୃହକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯେଉଁଠି ନେତୃତ୍ୱ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ପୂଷଣଙ୍କର ଚକ୍ର କେବେ ଭଙ୍ଗ ହୁଏନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଆକ୍ଷ ମୁକୁଳି ଯାଏନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଦଣ୍ଡ କେବେ ଛିଣ୍ଡ ହୁଏନାହିଁ। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରେ, ପୂଷଣ ତା’ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ପ୍ରଥମେ ଧନ ଉପଲବ୍ଧ କରେ। ପୂଷଣ ଆମ ଗୋ-ଧନର ପଛରେ ଚଲନ୍ତୁ, ଆମ ପଥକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତୁ, ଆମକୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ। ପୂଷଣ, ଆମ ଗୋ-ଧନ ପଛରେ ଆସନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ଉପାସକ ସୋମ ଚାପିଥାଏ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ଆମ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ। କେହି ଭ୍ରମିତ ହେଉନାହିଁ, କେହି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଉନାହିଁ, କେହି ଯାତ୍ରାରେ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ସେପରି ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ଆସନ୍ତୁ। ଆମେ ପୂଷଣଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛୁ, ଯିଏ ସବୁ କିଛି ଶୁଣନ୍ତି, ମାର୍ଗ ଜାଣନ୍ତି, ଧନର ନାଥ। ଆପଣଙ୍କର ସାସନରେ, ପୂଷଣ, ଆମେ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହେଉନାହିଁ; ଆମେ ଏଠି ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଛୁ। ଦୂରରୁ ଆପଣଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତ ଆମ ଉପରେ ରଖନ୍ତୁ; ଯାହା ହରାଇଥିଲୁ, ସେହିପୁଣି ଆମକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଭାବେ, ସେମାନେ ବିମୁଚର ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ନପାତ୍ ଆଘୃଣିଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, “ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଆମ ପାଇଁ ତ୍ରୁତ୍ତର ରଥି ହୁଅନ୍ତୁ। ଆମେ ସବୁଠୁ ଦକ୍ଷ ରଥିକୁ ଖୋଜୁଛୁ, ମାଟିଆ କେଶ ଧାରୀ, ଧନର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମିତ୍ର ଭାବେ ଚାହୁଁଛୁ। ଆଘୃଣି, ଧନର ଧାରା, ଦାନଶୀଳ, ଧନର ପାହାଡ଼, ଆମକୁ ଧନ ଦିଅ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମିତ୍ର। ପୂଷଣ, ନୂତନ ଘୋଡ଼ା ଦେଉଥିବା, ପ୍ରବଳ, ତୁମକୁ ଆମେ ସ୍ତୁତି କରୁଛୁ; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରେମୀ କୁହାଯାଏ। ମୁଁ ମାତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଥିଲି, ପ୍ରେମୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆମ ସ୍ୱରକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାଇ ମୋର ମିତ୍ର। ଚାଳକମାନେ ପୂଷଣଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାନ୍ତି, ସେମାନେ ଲୋକଙ୍କର ମହିମା ବହନ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଉନ୍ତି।” ଏହି ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଲୋକ ପୂଷଣଙ୍କୁ ‘କରମ୍ଭ’ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ସେହି ଦେବତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ। ତଥାପି, ସେ ସବୁଠୁ ଦକ୍ଷ ରଥି, ସତ୍ୟ ସାଥୀ, ଉତ୍ତମ ପ୍ରଭୁ; ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସହିତ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ବିନାଶ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୁନାର ଚକ୍ରକୁ ଚିତ୍ରା ଗାୟ ଉପରେ ରଖିଥିଲେ; ସବୁଠୁ ଦକ୍ଷ ରଥି ଏହାକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଆଜି ଆମେ ଯାହା ଆପଣଙ୍କୁ କହୁଛୁ, ହେ ବହୁ ପ୍ରଶଂସିତ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ଜ୍ଞାନୀ, ସେହି ଚିନ୍ତା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। ଏହି ଗୋ-ଖୋଜ ଓ ଲାଭ ପାଇଁ ଦଳ ଆମକୁ ଦିଅନ୍ତୁ; ପୂଷଣ, ଆପଣ ଦୂରରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଆମେ ଆପଣଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛୁ, ଧନ ପାଇଁ ଦୂରରୁ ଆସୁଛୁ; ଆଜି, ଆସନ୍ତା କାଲି, ଏବଂ ଆଗାମୀ ସମସ୍ତ ଦିନ ପାଇଁ। ପରେ ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପୂଷଣଙ୍କୁ ମିତ୍ରତା ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଡାକିଲେ। କେହି ସୋମ ରସ ପାଇଁ ଆଶା କରନ୍ତି, କେହି କରମ୍ଭ ଚାହନ୍ତି। କେତେକଙ୍କ ପାଖରେ ଛାଗ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଅଛି, ଅନ୍ୟମାନେ ଘୋଡ଼ା ଏକତ୍ର କରନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ମିଶି ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବିନାଶ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ବିଶାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଳକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, ସେଠାରେ ପୂଷଣ ତାଙ୍କ ସହଚର ଥିଲେ। ଆମେ ପୂଷଣଙ୍କ ଦୟା ଚାହୁଁଛୁ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଗଛରୁ ଉଡ଼ିଯିବାପରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧରୁଛୁ। ଆମେ ପୂଷଣଙ୍କୁ ରଥିକ ଭାବେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଡାକୁଛୁ। ପୂଷଣଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଏକ, ପବିତ୍ରତା ଅନ୍ୟ; ସେ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇ ରୂପରେ, ଆକାଶ ପରି। ସେ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଧାରକ, ନିଜେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କର କୃପା ଆମ ଉପରେ ରହୁ। ସେ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ପଶୁମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ଶକ୍ତି ଦାତା, ଚିନ୍ତାର ଉତ୍ପ୍ରେରକ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ପୂଷଣ ଖୁଲା ରାଶି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଜନତାକୁ ଦେଖି ଚଳିଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ସୁନାର ନୌକାମାନେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ମଧ୍ୟାକାଶ ଦେଇ ଯାଉଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ଖ୍ୟାତି ଆଶାରେ। ପୂଷଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଥୀ, ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ବାନ୍ଧବ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀର ଧନାଧିପ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧୃତିମାନ୍ୟ, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ସୂର୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଆଶାରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୁନ୍ଦର। ଏହିପରି, ବଳିଦାନ ସମୟରେ, କିଛି ଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ବୀରତାମୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ପିତାମାନେ (ଦେବଶତ୍ରୁ ନାଶକ) ଅବସ୍ଥିତ ନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଅମର ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମହାନତା ସବୁଠୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସର୍ବୋପରି। ସେମାନେ ଏକ ମୂଳରୁ, ଭାଇ, ଜୁଡ଼ିଆ ଓ ଏଠି ଏକେ ମାତାଙ୍କୁ ଅଂଶୀ। ବଳିଦାନ ସ୍ଥଳରେ, ଦୁଇ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗ ରଥ ଭଳି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଡାକାଯାଉଛି, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରୀ, ଦେବତା ଭାବେ। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି; ସେମାନେ ସଦା ସୁବଳ, କେବେ ଦେବତା ବା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଅପକାର କରନ୍ତିନାହିଁ।