ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ଗଳ୍ପରେ, ରିଗ୍ବେଦର ଏହି ଅନୁକ୍ରମିକ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ଏକତାରେ ବିବେଚନା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି। ପୂଜାରେ ଯେତେବେଳେ ଉପାସକ ଅତିଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଚମତ୍କାର କ୍ରିୟାର ଶକ୍ତି ଏବଂ ଦୟାର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ନିରନ୍ତର ମହା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଉପାସକଙ୍କୁ ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଗୀତକାରଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଉପାସକ ନିରନ୍ତର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—‘ଆମକୁ କ୍ଷତି ଦିଅନାହିଁ, ଆମ ପାଇଁ ଦାନ ଆଣ, ଆମେ ତୁମର ଗୁଣଗାନ କରିବାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।’ ଏହି ନୂତନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋମ ଏବଂ ଗୀତରେ, ଉପାସକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ତାଙ୍କର ମହିମା କୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ, ଉପାସକଙ୍କୁ ଜଳ ନଦୀର ପରି ପୋଷଣ ଦେଇଥାନ୍ତି। ହରି ଯୁକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ଗୀତ ରଚିତ ହୋଇଛି; ଉପାସକ ଅନୁଗ୍ରହ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପର୍କରେ ସଦା ବିଜୟୀ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଉପାସକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି—‘ଏଠାରେ ଆସ, ଆମ ପାଇଁ ସାହାଯ୍ୟ କର, ବୀର ଆମ ସହ ଉତ୍ସବରେ ବସ, ତୁମର ଶକ୍ତି ନିରନ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ହୁଅ, ତୁମର ଅନେକ ଶକ୍ତି ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ, ତୁମର ଶାସନ ସଦା ଅଜୟ ରହୁ।’ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ମହା କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—‘ଉପାସକଙ୍କୁ ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅସେମ ଖ୍ୟାତିର ମାଳିକ, ଯାହାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସଭାରେ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର, ଜନମାନେ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଅନ୍ତି।’ ଇନ୍ଦ୍ର ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର, ଜଳରୁ ଶୀଘ୍ର ଆସନ୍ତି, ଆଲୋକ ଆଣନ୍ତି, ମାରୁତଙ୍କ ସହିତ, ଦୂର ତଥ୍ୟର ଆସନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିର ସମୃଦ୍ଧି, ଯାହାର ଲୋକ, ସଭାରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଏବଂ ଧନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥାନ୍ତି। ଉପାସକ ପ୍ରଣାମ କରି, ଅହଙ୍କାରୀଙ୍କୁ ଦମନ କରିଥିବା ଦାନବୀର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ହୋତାର ଭାବରେ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି। ଯଦି ଜ୍ଞାନରେ ନେତୃତ୍ୱ କରି, ମୌଜିଗା ପାହାଡର ଗୁହାରେ ବସି ଅଗ୍ନିକୁ ଦୀପ୍ତ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହି ହୋତାର ଉପାସକଙ୍କୁ ଗୃହର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଭାର୍ବରା ଶକ୍ତି ଦେଇ, ଗୁହାରେ ଲୁଚି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉପାସନା ଓ ପ୍ରୟାସରେ ଆନନ୍ଦ ଆଣନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ପାହାଡର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ ଚୟନ କରନ୍ତି, ଜଳର ତୀବ୍ର ଗତିକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଗୁହାରେ ଗଂଗା ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀ ମିଳିଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ହାତ ଶୁଭ, କୌଶଳମୟ, ତାଙ୍କର ତଳ ଉପାସକଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ। ଉପାସକ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—‘ତୁମେ କାହିଁକି ଅସ୍ୱୀକାର କରୁଛ?’ ଇନ୍ଦ୍ର ପୁରୁଙ୍କୁ ଅସୁର ସଂହାର କରି ମାର୍ଗ ଦେଇଥିଲେ; ଉପାସକଙ୍କୁ ଦୂତି ଦେଇ, ଦିବ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇ, ଧନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ପୁନି, ଉପାସକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଗୀତ ରଚି, ତାଙ୍କୁ ଜଳର ପରି ପୋଷଣ ଦେବା ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନରେ ସଦା ରଥୀ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁ ଦାନ ଚୟନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତାହା ସେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସାଧନ କରନ୍ତି; ମଘବନ ଶକ୍ତିରେ ପାଥର ଉଠାଇ, ଗୀତ, ପ୍ରଶଂସା ଓ ସୋମା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚତୁର୍ମୁଖ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ପରୁଷ୍ଣୀର ଉଲ ଫାଡି, ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ଯୋଡି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଉପାସକ ଦେଖନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ବିଜୁରି କୁ ହାତରେ ଧରି, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଶବ୍ଦ ତିଆରି କରିଥାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବାଧା, ପୁରାତନ ପଥ, ଉଚ୍ଚ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି—ସବୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ନିର୍ବିକ୍ଷେପ ହୋଇଥାଏ; ମାତା ଗଂଗା ଶକ୍ତି ଆଣନ୍ତି, ପବନ ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି ଚକ୍ରକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ମହା କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକୁ ସଭାରେ ପ୍ରକାଶ କରି, ଉପାସକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଥାନ୍ତି—ବୀର ଦେବତା, ବିଜୁରି ଦେଇ ସର୍ପ ହତ୍ୟା କରି, ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ନିଜର ସତ୍ୟ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟ, ଅନେକ ଗଂଗା ବୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଚଳିଥାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖି ନଦୀ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚଳିଯାଏ। ହରିବା, ଦିବ୍ୟ ଭାଗିନୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ବନ୍ଧନ ଖୋଲି, ଦୀର୍ଘ ଧାରାରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଯାଏ। ସୋମା ନଦୀ ପରି ଉତ୍ସାହ ଦେଇଥାଏ; ଉପାସକ ପାଇଁ ଦୂତି ମାନ୍ୟ ଗଂଗା ଆସିଥାଏ। ‘ଆମକୁ ସମୃଦ୍ଧି, ବୀରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦିଅ, ଶତ୍ରୁଦେହି ଦୂର କର, ବାଧା ଭଙ୍ଗ କର,’ ଉପାସକ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଉପାସକଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ଶୁଣନ୍ତି, ଉତ୍ତମ ପୁରସ୍କାର ଦିଅନ୍ତି, ଧନ ଓ ଗଂଗା ଦେଇଥାନ୍ତି। ପୁନି, ଗୀତ ରଚି, ଉପାସକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜଳର ପରି ପୋଷଣ ଦେବା ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନରେ ସଦା ରଥର ଚାଳକ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। କେମିତି ଏହି ମହା ଦେବତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ? ପୂଜାରେ ପ୍ରିଷ୍ଟ ତାଙ୍କୁ ସୋମା ଦେଇ ଉପସ୍ଥାନ କଲେ, ଉତ୍ତମ ଧନ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଆଗେଇଯାଇଥିଲେ। କେଉଁ ନାୟକ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଦାନର ଅଂଶ ଭାଗ କଲେ? କିଏ ତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ, କିଏ ପ୍ରଶଂସା କରି ବଡ ହେଲେ? ଇନ୍ଦ୍ର କିପରି ଆହ୍ୱାନ ଶୁଣନ୍ତି? କିପରି ନୂତନ ଗୀତ ଜଣାନ୍ତି? ତାଙ୍କର ଅନେକ ରକ୍ଷା ପ୍ରକାର କଣ? ଉପାସକଙ୍କୁ କିପରି ଦାନ ଦେଇଥାନ୍ତି? କିପରି ଉପାସକ ପ୍ରୟାସ କରି ଧନ ହରାନ୍ତି ନାହିଁ, ଧନ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରି ଚମକିଯାନ୍ତି? ଦେବତା ଉପାସନା ଗ୍ରହଣ କରି ଅନୁଗ୍ରହ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। କିପରି ଉଷାରେ ଦେବତା ମାନବ ସାଥୀତ୍ୱ ଉପଭୋଗ କଲେ? ସେ ସମୟରେ କିପରି ତାଙ୍କ ସାଥୀଙ୍କୁ ମିତ୍ରତା ଦେଇଥିଲେ? ସେହି ମିତ୍ରତା କଣ? କେବେ ଆମେ ତୁମର ସାଥୀତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ପାରିବି? ତାଙ୍କର ରୂପ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସୃଷ୍ଟି ଚମତ୍କାର, ଗଂଗାର ଆଲୋକ ପରି ଚମକିଯାଏ। ମାୟାବୀ ହତ୍ୟା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଧାର କରି, ଦେବତା ଅପରିଚିତଙ୍କୁ ଉଷାରେ ଦୂର କରିଥିଲେ। ସତ୍ୟ ପାଇଁ ଅନେକ ନିର୍ବିକ୍ଷେପ ଅଛନ୍ତି; ସତ୍ୟର ଚିନ୍ତା ଅନ୍ୟାୟ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ। ସତ୍ୟର ପ୍ରକାଶ ଅନ୍ଧାଙ୍କୁ ଉଜାଗର କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଯାତ୍ରାରେ ଆଣିଥାଏ। ସତ୍ୟର ଭିତ୍ତି ଅନେକ, ଚମତ୍କାର ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ସତ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ପୋଷଣ ଧାରା ଚଳିଥାଏ; ସତ୍ୟରେ ଗଂଗା ସତ୍ୟରେ ଯୋଗ ଦେଇଥାଏ।