ମୋର ଏହି ମନ୍ତ୍ରର କଥା କ’ଣ କୁହିବି, ଯାହା ଗୁପ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହିଛି? ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଲୁଚାଇଥିବା ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯେପରି ଗାଈଁ ମାନେ ପାଣିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି, ସେପରି ପ୍ରିୟ ରୂପ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦକ୍ରମ, ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ଯାତ୍ରା ବଡ଼ ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଯାହାକୁ ଗାଈଁ ଉଷା ସହିତ ପାଳନ କରେ, ପୁରୁଣା ସମୟରୁ। ସତ୍ୟର ପଥରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଏହି ଦ୍ରୁତ ଚେତନା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ତାପରେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କ ସହ ଚଲିଥିଲେ, ଚିହ୍ନିତ ଦ୍ରୁତ ଓ ଲୁଚା ମଧୁର ରୂପକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ମାଆଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ, ଉଚ୍ଚ ନିବାସରେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବୃଷଭଙ୍କ ଭକ୍ତ ଜିହ୍ୱା ବସିଛି। ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସ୍ତୁତି ସହିତ ଖୋଜୁଛି—ହେ ଜାତବେଦସ, ଏହା କ’ଣ? ତୁମେ ସବୁ ଜାଣ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପଦ ତୁମ ପାଖରେ। ଆମ ପାଇଁ କ’ଣ ଧନ, କ’ଣ ଅମୂଲ୍ୟ ଉପହାର ଅଛି? ହେ ଜାତବେଦସ, ଯିଏ ଜାଣେ, ଆମକୁ କୁହ। ସେ ଉଚ୍ଚ ଓ ଲୁଚା ପଥ କ’ଣ? ସେ ପଦଚିହ୍ନ କ’ଣ, ଯାହାକୁ ଆମେ ଅଧିକ ଚିହ୍ନିପାରିନାହୁଁ? ସୀମା କ’ଣ, କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ, କୃପା କ’ଣ, ଯେଉଁଥିରେ ଆମେ ଦୌଡ଼ରେ ପୁରସ୍କାର ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଦେଖିପାରିବା? କେବେ ଅମୃତ ଦେବୀମାନେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଉଷାମାନେ, ତାଙ୍କର ରଙ୍ଗ ଆମେ ଉପରେ ଛଡ଼ାଇବେ? ଅସତ୍ୟ, ଦୁର୍ବଳ, ଚତୁର୍ ଶବ୍ଦରେ, ଯେଉଁମାନେ ହବିରେ ତୃପ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କ’ଣ କହନ୍ତି, ହେ ଅଗ୍ନି? ଅସ୍ତ୍ର ବିନା ଥିବାମାନେ ଏଠାରେ ବସି ଆଲୋଚନା କରନ୍ତୁ। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଦାନଶୀଳ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ମହିମାରେ ଗୃହର ମୁହଁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସୁନ୍ଦର ରୂପରେ, ସେ ଧନର ନାଥ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ବହୁ ଉପହାର ଦିଅନ୍ତି। ଉଠ, ହେ ଅଗ୍ନି, ଆମ ପୂଜାର ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ନିଜେ ଉଭୟ ହୋଇ ରହ, କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ତୁମେ ଆମ ସମସ୍ତ ଷ୍ଟୁତି ଜାଣ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମେ ଆମର ଚିନ୍ତାକୁ ପ୍ରେରିତ କର। ଅବିଚଳିତ ପୂରୋହିତ ଅଗ୍ନି ଜନମାନ୍ୟ ସମୂହରେ ବସିଛନ୍ତି—ସେ ମୃଦୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସଭାରେ ଅନୁକୂଳ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ଉପରକୁ ଉଠେ, ଧୂଆଁ ପରି ଆକାଶକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଉଦାର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହବି ଦେଇ, ଘୃତାନ୍ନ ଅଞ୍ଜିତ ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ଅଗ୍ନି ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି; ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ପ୍ରବଳ ବୃଷଭ ଉଠିଯାନ୍ତି, ପୁଷ୍ଟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନି ଚରାଗାହ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ପ୍ରସ୍ତରିତ କୁଶରେ ଜେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ, ସିଧା ପୂରୋହିତ ଆନନ୍ଦରେ ଉଭୟ ହୋଇ ରହନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ଗୋପାଳକ ପରି ବୃତ୍ତିକରେ ପୂରୋହିତ ଭାବେ ଚକ୍ରାକାର ଘୁରନ୍ତି, ତିନୋଟି ଆସନ ଉପରେ ଉଠି ଦେବତାଙ୍କ ଦିଗରେ ଚଳନ୍ତି। ନିଜ ରୂପରେ, ମିତ୍ରଭାବ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୂରୋହିତ ଅଗ୍ନି ଚାରିପାଖରେ ଘୁରନ୍ତି, ମୃଦୁ, ମଧୁର କଥା କହନ୍ତି, ନିୟମରେ ସତ୍ୟବାନ୍; ତାଙ୍କର ଶିଖା ଦୃତ ଘୋଡ଼ା ପରି ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିରେ ଭୟଭିତ। ଧନ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି; ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଭିନ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ; ତୁମ ଶିଖା କଦାପି ଅନ୍ଧକାରରେ ବାଧା ପାଉନାହିଁ, ତୁମ ଦେହ ଧୂଆଁ ବା ଛାଇଁରେ ମାଞ୍ଜିତ ହୁଏନାହିଁ। ଯାହାଙ୍କର ଜନ୍ମ କେହି ବାଧା ଦେଇପାରନ୍ତିନାହିଁ—ନା ଜନ୍ମଦାତା, ନା ମାତା, ନା ପିତା, ଏହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ମିତ୍ର ପରି, ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନି ମାନବ ଜନମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଦୁଇଥରି ପାଞ୍ଚ ଭଉଣୀ, ଏକଠି ରହି, ମାନବ ଜନମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ପାଦନ କରିଛନ୍ତି; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ପରି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୁହାଡ଼ି ପରି, ଦ୍ରୁତ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପ୍ରେରିତ। ତୁମର, ହେ ଅଗ୍ନି, ସେହି ପିତାମ୍ବର, ଘୃତ ଅଞ୍ଜିତ, ଲାଲ ଶିଖା, ସିଧା ଓ ଦୃଢ଼; ସେ ରୁଦ୍ର, ପ୍ରବଳ, ସିଧା ଖୁରା ଥିବା, ହେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି। ତୁମ ସଙ୍ଗୀମାନେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅକ୍ଳାନ୍ତ, ହେ ଅଗ୍ନି, ଦୀପ୍ତିରେ ଚଳନ୍ତି; ଗରୁଡ଼ ପରି, ଶୋଭାମୟ, ଲକ୍ଷ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି, ମାରୁତମାନେ ପରି। ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ଷ୍ଟୁତି ରଚିତ, ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ, ପ୍ରଶଂସା ଓ ଗୀତ ଅର୍ପିତ, କ୍ରମରେ ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି; ମାନବମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂରୋହିତ ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି, ପୂଜା କରନ୍ତି, ପ୍ରେରିତ ମନେ ତାଙ୍କର ଷ୍ଟୁତି ଗାଉଛନ୍ତି। ଏଠି, ପ୍ରଥମ ପୂରୋହିତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିବଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ; ଯାହାକୁ ଦକ୍ଷ ଭୃଗୁମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ହେ ଅଗ୍ନି, କେବେ ତୁମର ଦେବତାଙ୍କ ସହ ବାନ୍ଧୁତ୍ୱ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ? ତେବେ ମାନବମାନେ ତୁମକୁ ଗୁଣଗାନ କରି ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ଧର୍ମିକ, ଜ୍ଞାନୀ, ଆକାଶ ପରି ଆବୃତ ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ପ୍ରତି ଗୃହରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ଦୂତ ଦୃତ ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି; ଦକ୍ଷ ଭୃଗୁମାନେ ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇଛନ୍ତି। ସେ ମାନବ ପୂରୋହିତ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶୁଦ୍ଧ ଶିଖା ସହିତ, ସତ୍ତାପନ୍ନ, ସାତଟି ଆସନରେ। ସେ ଚିରନ୍ତନ ମାତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଅରଣ୍ୟରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନିତ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଗୁପ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ସମୟେ ସମୟେ ଖୋଜାଯାନ୍ତି। ଗଛରୁ ଅଲଗା ହେବା ପରେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟର ଥନ୍ନ ରଖାଯାଏ; ଦେବତାମାନେ ମହାଅଗ୍ନିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିଛନ୍ତି, ନିୟମରେ ଅବିଚଳ, ହବି ଦେଉଥିବା। ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ଜ୍ଞାନୀ ତୁମେ ଦୁଇ ମୁହାଁ—ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ତ—ବୁଝିଛ; ଦୂତ ଭାବେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚଳିଥିବା, ସ୍ୱର୍ଗ ଦ୍ୱାର ଭଲ ଭାବେ ଜାଣିଛ। ତୁମର ରୂପ କଳା, ମୁହଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶିଖା ଚଳିଛି, ରୂପରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ଯେତେବେଳେ ଅନବଧି ଅବସ୍ଥାରେ ବିଜ ରଖାଯାଏ, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ତୁମେ ଦୂତ ହେଉଛ।