ଏ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ କିପରି ଅଗ୍ନିଦେବ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ସଂଗୀ, ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞର ସହଯୋଗୀ ଭାବରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ଆମେ ନିଜ ରେଣ୍ଡେଇଁ ନେଇଯାଉଛୁ, ତିନି କଠିନ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ କରି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରନ୍ତି । ଏହି ଦେବତା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରିଛନ୍ତି । ଏହି ଅଗ୍ନି, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ଆମକୁ ଦେବତାଙ୍କର ଦିଆ ଧନର ଦିଗରେ ନେଇଯାଉ, ସେହି ଧନ ତାଙ୍କର ଦାନ ଭାବେ ମିଳେ । ସମସ୍ତ ଅମର ଦେବତାମାନେ ମନେମନେ ଯେପରି ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ, ସେପରି ସତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ଏହି ଧନ ବର୍ଷାଇଦେଲେ । ଅଗ୍ନି ପ୍ରଥମେ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏହି ବିଶାଳ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପାଦ ନଥିଲା, ମୁଣ୍ଡ ନଥିଲା, ତଥାପି ସେ ଗୋପନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ଶେଷରେ ବୃଷଭ ଗୁହାରେ ତାଙ୍କର ନବ ଶିଶୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ସେଠାରେ ଏକ ଦେବମୟ ସମୂହ ଉଦୟ ହେଲା, ସତ୍ୟର ଗର୍ଭରେ, ବୃଷଭ ଗୁହାରେ, ଅପୂର୍ବ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚମକୁଥିବା ସାତି ଅତିପ୍ରିୟ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଏଠିରେ ଆମର ପୂର୍ବଜମାନେ, ସତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ । ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଧନ ଉଦ୍ଘାଟନ କରି, ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଧନ ମିଳିଲା, ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଉଷାମାନେ ଆସିଗଲେ । ଦୃଢ଼ ପାହାଡ଼ ଭିତରୁ ଧନ ମିଳିଲା, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଦେଖିଥିଲେ । ଯେଉଁମାନେ ଗାଈମାନେକୁ ବାନ୍ଧିଥିଲେ, ସେମାନେ ଆଲୋକ ଉନ୍ମୋଚନ କରି, ତାହାକୁ ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଗଢ଼ିଥିଲେ । ଗାଈ ପାଇଁ ଆଶାରେ, ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗି, ଗୋଳାକାର ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଥିବା ଗାଈମାନେକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ । ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମୂହ ଧନମୟ କୋଠରୀ ଉଦଘାଟିତ ହେଲା । ଗାଈର ପ୍ରଥମ ନାମ ସେମାନେ ଚିହ୍ନିଲେ, ମାଆଁର ତିନି ଓ ସାତି ସ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ ଖୋଜିଲେ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦଳ ଏକାଠି ହେଲେ, ଲାଲ ଚମକୁଥିବା ଗାଈର ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା । ଅନ୍ଧାର ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଦୁଧ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ଆକାଶ ଚମକିଉଠିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଦିବ୍ୟ ଉଷାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହେଲା । ମହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାୟ ଓ ନ୍ୟାୟକୁ ଦେଖି, ସିଧା ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ । ଆଦି ଓ ଶେଷରୁ ସେମାନେ ପଥ ଖୋଲିଦେଲେ, ଆଦିରୁ ସ୍ୱର୍ଗ-ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଧନ ବୋଝି ଚାଲିଲେ । ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ସତ୍ୟ ଆମର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଦିଅନ୍ତୁ । ମୁଁ ଚାହେଁ ଅଗ୍ନି, ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୂରୋହିତ, ସମସ୍ତ ହବି ଧାରଣ କରୁଥିବା, ପୂଜ୍ୟତମ; ଶୁଧ୍ଧ ଦୁଧର ନିମ୍ନ, ସେ କଦାପି ବିଫଳ ହୁଏନାହିଁ, ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ଶୋଧିତ ବଛଡ଼ା ପରି । ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଅତିଥି; ଜାତବେଦା, ଦେବମାନେକୁ ଚୟନ କରି, ଆମକୁ ଶୁଭ ଦିଅନ୍ତୁ । ଅଗ୍ନି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମର ଓ ଋତ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ସେ ମହାନ ଓ ଶୁଧ୍ଧ ଥିବାରୁ ପୂଜାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ହବି ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତି । ଏଠି, ଶକ୍ତିର ସନ୍ତାନ ଅଗ୍ନି, ଆଜି ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଦୂତ ଭାବେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଘୋଡ଼ାରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି । ଲାଲ ଚମକୁଥିବା, ଘୃତ ଲିପ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ତାଳମେଳ ରଖନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ଏହି ଲାଲ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯାତ୍ରା କରି, ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି । ଅର୍ଯ୍ୟମାନ, ବରୁଣ, ମିତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ମାରୁତ, ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭଲ ଘୋଡ଼ା, ଭଲ ରଥ, ଭଲ ଉପହାର ସହ ଆଣିଦିଅ, ଅଗ୍ନି । ଏହି ଯଜ୍ଞ ଗାଈ, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ାରେ ଧନୀ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସ୍ନେହୀ, ଅଅଜୟ; ଏହି ଭୋଜନ, ସନ୍ତାନ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ପ୍ରଚୁର । ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ସହିତ ଜନ ଅଗ୍ନିକୁ ଇଂଧନ ଦେଇଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ଧନର ଅଧିପତି ଅଗ୍ନି ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ସମସ୍ତ ଅପମାଦ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ତାଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ କରନ୍ତୁ । ଯେଉଁଠି ଅଲ୍ପ ଭୋଜନ ଦିଅନ୍ତି ଓ ଅତିଥି ଭାବେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଘର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତୁ; ଦାତା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଧନ ମିଳୁ । ସନ୍ଧ୍ୟା ବା ପ୍ରଭାତରେ ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ଘୋଡ଼ା ନିଜ ଖୁଅା ଘରକୁ ଫେରିବା ପରି, ଅଗ୍ନି ଉପାସକଙ୍କୁ ସବୁ ପାପ ଅତିକ୍ରମ କରାନ୍ତୁ । ଯେଉଁଠି ଅମର ଭାବେ ଅଗ୍ନିକୁ ସେବା କରନ୍ତି, ଅର୍ପଣ ଦେଇ ମିତ୍ର କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଧନ କ୍ଷୟ ହେଉ ନାହିଁ; ଅପମାଦ ଓ ଅନିଷ୍ଟ ଦୂର ହେଉ । ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟର ଯଜ୍ଞ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହବି ମନୋହର ହେଉ; ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଷ୍ଟୁତି ତାଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତୁ । ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଚିନ୍ତା ଉପରେ ଚିନ୍ତା ଯୋଗାଇଥାଏ, ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଜଣେ ଜିନିଷ ରଖିଥାଏ, ନ୍ୟାୟ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବିଭାଜନ କରେ । ଦେବ, ଆମକୁ ଧନ ଓ ଶାସନ ଦିଅ; ସୀମିତ ଓ ଅସୀମିତ ଦୁଇଁ ଦିଅ । ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ କବିମାନେ ଋଷିଙ୍କୁ ଶିଖ୍ୟା ଦେଇଛନ୍ତି, ଦୁଇ କଠିନ ପଥକୁ ଧାରଣ କରି । ତେଣୁ ଅଗ୍ନି, ଆପଣ ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି । ଅଗ୍ନି, ଉପାସକ ପାଇଁ ଆପଣ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ନେତୃତ୍ୱ; ସୋମ ଚାପିଥିବା ପାଇଁ, ଏ ଅତି ଯୁବକ । ଉତ୍ସାହୀ, ଶ୍ରମୀକଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଚମକୁଥିବା ସହାୟତା ଦିଅ । ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଆମେ ଆପଣ ପାଇଁ ପାଦ, ହାତ, ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କରିଛୁ—ରଥ ଚଢ଼ିବା ପରି, ବାଧା ଟାଳି—ତାହା ଶୀଘ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି ସଠିକ୍ ପଥକୁ ପହଞ୍ଚିଛି । ତେବେ, ଆମେ ସାତି ପ୍ରେରିତ ମଣିଷ ପ୍ରଥମ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉ, ଉଷାର ସନ୍ତାନ । ଆମେ ଅଙ୍ଗିରସ, ସ୍ୱର୍ଗପୁତ୍ର, ଚମକୁଥିବା, ଧନମୟ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିବା ହେଉ । ପୁରୁଣା ପିତୃମାନେ ଯେପରି ଅଗ୍ନି, ସତ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, ଆଲୋକ ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଷ୍ଟୁତି କରି, ଅନ୍ଧକାର ଭୂମି ଭାଙ୍ଗି, ଅନ୍ଧକୁ ଦୂର କରିଥିଲେ । ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ଦେବମୟ, ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଯେପରି କରିଥିଲେ, ସେପରି କରିଥିଲେ ।