ଏକ ଦିନ ଦିବ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଗୃହରେ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧୁର ସୋମରସ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲା। ଆଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଧୁର ସୋମ ଚିତ୍ତକର୍ଷକ ଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ଗୃହକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଥିଲା—ତେଣୁ ଆସି ସେହି ପାନୀୟ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତୁ। ସୋମ ଚାପିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଶିଳ୍ପମୟ ରଥ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ମିତ୍ର ଦେବତା ତାଙ୍କର ମୂଳ୍ୟବାନ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ। ମିତ୍ର ଭୂମି ଓ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅନିମିଷ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗୋତ୍ର ଉପରେ ନିରୀକ୍ଷଣ ରଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉପଚାର ଭାବରେ ଶୁଦ୍ଧ ଘୃତ ଅର୍ପିତ ହେଉଥିଲା। ମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ମାନବମାନେ ଭକ୍ତିଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ଦାନଶୀଳ ଓ ନୀତିବାନ୍। ଯିଏ ମିତ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ, ସେ କେବେ ଅନିଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ କିଛି ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ। ମିତ୍ରଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଓ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଲୋକମାନେ ରୋଗ ମୁକ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବିହାର କରନ୍ତି। ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ନୀତି ଅନୁସରଣ କରି, ମିତ୍ରଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଆମେ ସୁଖୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବାକୁ ଚାହୁଁ। ଏହି ମିତ୍ର ଦେବତା ପୂଜ୍ୟ, ମୃଦୁ ଓ ରାଜା ସ୍ୱରୂପ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମାନ୍ୟବ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଦୟା ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଆମକୁ ଶାନ୍ତି ଓ ଶୁଭ ଦେଉ। ମହାନ୍ ଆଦିତ୍ୟ ମିତ୍ର, ସମ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ, ଲୋକଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇଥିବା ଦୟାଳୁ ଦେବ, ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଘୃତ ଅର୍ପଣ କରାଯାଉ। ମିତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷା ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଆମକୁ ଅଳଂକୃତ ଏବଂ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ କରେ। ତାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଆକାଶ ଭରିଛି, ତାଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ପାଞ୍ଚ ଜନପଦ ମିତ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମିତ୍ର ଦେବତା ଦୟାଳୁ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଥାନ୍ତି, ସତ୍ୟବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଉସିଜ୍ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଓ କଳାରେ ଦକ୍ଷତା ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ଉପଯୁକ୍ତ ଅଂଶ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି କୌଶଳ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସୋମର କପ୍ ପିଡ଼ିଥିଲେ, ଏହି ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଗାଈକୁ ଚାମରୁ ଅଲଗା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଘୋଡ଼ା ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏହି କାରଣରୁ ରିଭୁମାନେ ଦିବ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ରିଭୁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହଚର ଏବଂ ମନୁଙ୍କ ନାତି ଭାବେ ଜଳକୁ ପ୍ରବାହିତ କରିଥିଲେ। ଶାମୀ ଗଛର କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅମରତ୍ୱ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ସୋମ ଚାପିବା ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ରିଭୁମାନେ ଏକାସାରେ ରଥ ଚଢ଼ି ଧନ ଓ ଅଳଂକାରର ଅଧିପତି ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୀରତା ଅପୂର୍ବ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରିଭୁମାନେ ଏହି ସୋମ ଚାପିବା ଯଜ୍ଞରେ ଆସି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୋମ ପାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସେମାନେ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଯଜ୍ଞ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଶକ୍ତିଦାୟକ ରିଭୁମାନେ ଏହି ସ୍ତୁତି ଓ ଯଜ୍ଞରେ ଆସି, ଶତଧ୍ୱଜା ଓ ଅନେକ ଦାନ ନେଇ, ହଜାର ଉପକାର ଦେଇ ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦିନ ଉଷା ଦେବୀ, ଜ୍ଞାନମୟୀ ଓ ଦାନଶୀଳା, ସ୍ତୁତି ଗୀତ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେ ପୁରାତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସଦା ଯୁବତୀ, ଦାନମୟୀ ଓ ନୀତିଅନୁସାରିଣୀ। ଦିବ୍ୟ ଅମର ଉଷା ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଥରେ ଆସି, ମଧୁର ବାଣୀ ଆଣିଥିଲେ, ସୁନା ରଙ୍ଗର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିଲେ। ଉଷା ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେଖାଉଥିଲେ, ଅମରତ୍ୱର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ହୋଇ ଘଡ଼ିର ଚକ୍ର ଭଳି ଘୂରି ଆସୁଥିଲେ। ସେ ଗୃହପତ୍ନୀ ଭଳି ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଖୋଜି ଆସୁଥିଲେ, ପ୍ରଭାମୟୀ ଓ ଶୁଭ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଦୂର ଆକାଶରୁ ଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲେ। ଉଷାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସୁନ୍ଦର ସ୍ତୁତି ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ମଧୁ ଭଳି ଉପରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଚମକୁଥିଲା। ଉଷା ନୀତିର ଧାରକା, ସ୍ୱର୍ଗର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ, ଭୂମି ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ଅଗ୍ନି, ଉଷାଙ୍କୁ ଆଣି, ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଧନ ଦେବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଉଥିଲା। ସତ୍ୟର ମୂଳରେ ଉଷାମାନେ ପ୍ରଦୀପ୍ତ, ମହାନ ଦେବତା ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ମାୟା ଅପୂର୍ବ, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଆଲୋକ ପ୍ରସାରିତ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ତୁତି ଦିଆଯାଉଥିଲା, ତାଙ୍କର ଶୌର୍ୟ ଓ ମହିମା କେଉଁଠି ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁମାନେ ମିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ମାରୁତମାନେ ସହ ଦିନ ଓ ରାତି ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଉଥିଲା। ଧନ, ବିରତା ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ମାରୁତ ଓ ଦେବୀମାନେ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ। ପୂଜକ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି, ସେମାନେ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇଥିଲେ। ବୃହସ୍ପତି, ଜନମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଭ ସ୍ୱରୂପ, ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଅଜୟ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବିଶିଷ୍ଟ। ପୂଷଣ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ନୂତନ ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ ଶ୍ଲୋକ ଉପହାର ଦିଆଯାଉଥିଲା। ସେ ଶକ୍ତି ଦେଉଥିଲେ, ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଖନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ତାପରେ, ସବିତା ଦେବତାଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତେଜ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ଆମ ଚିନ୍ତାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉ। ଭାଗ ଓ ସବିତାଙ୍କ କୃପା ଅଭିଲାଷା କରାଯାଉଥିଲା। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ସବିତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଓ ଶୁଭ ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସୋମ ଦେବତା ଜାଣିଥିଲେ କେଉଁପଥେ ଯିବା, ସେ ଦେବସଭାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସତ୍ୟର ଗର୍ଭରେ ବସିଥିଲେ। ସୋମ ଦେବତା ଦ୍ୱିପଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ରୋଗ ମୁକ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ ଦିଅନ୍ତୁ। ସେ ଆୟୁ ଓ ବିଜୟ ଦେଇ, ସଭାରେ ଅସୀନ ଥିଲେ। ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ ଘୃତ ଧାରା ବର୍ଷାଇ, ଚରାଗାହ ଓ ମଧୁର ରାଜ୍ୟ ଦେଉନ୍ତୁ।