ଏକ ସୁନ୍ଦର ଦିନରେ, ଏକ ମହାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଋଷି ଏହି ବିଶ୍ୱ ରହସ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା, ଭଲ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗାୟକୁ ଡାକିଲେ—ଏହି ଗାୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୁଧ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ। ଏହି ଗାୟକୁ ଦୁହିବା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଆସନ୍ତୁ, ଏବଂ ସବିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଥିବା ଉତ୍ତମ ହୋମପାତ୍ରରେ ଏହି ଦାନ ହେଉ। ଏହି ଧନର ମାଲିକା ଗାୟ, ତାଙ୍କ ଛୁଆ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ମନରେ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଆସିଲେ। ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଏହି ଅଯୁକ୍ତ ଗାୟକୁ ଦୁହିବେ, ଏବଂ ସେ ମହା ଶୁଭ ଫଳ ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧି ପାଉ। ଗାୟ ତାଙ୍କ ଛୁଆକୁ ଖୋଜି ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇ ଦୁଧ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଏହି ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ମାପିଛନ୍ତି। ଏହି ଗାୟ ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରଖାଯାଇଛି, ସେ ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକକୁ ଗଢ଼ିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅସିମ ଶକ୍ତି ମେଘବିଦ୍ୟୁତ ଭଳି ତାଙ୍କୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଥିଲା। ଏହି ଜୀବନ୍ତ ଶକ୍ତି ଘର ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ରହି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ଅମର ଓ ମର୍ତ୍ୟ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନନ୍ୟ ଚାରାଏଁ ଏକ ଅଦୂର୍ଦୱନ୍ତି ଚରାଇଆ ଅଛନ୍ତି, ସେ ନିଜ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଗାୟକୁ ତିଆରି କଲେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ଦେଖିଛନ୍ତି ସେ କହିପାରିବେ। ମାତୃଗର୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ସହିତ ସେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଆକାଶ ମୋର ପିତା, ପୃଥିବୀ ମୋର ମାତା, ଏହି ଦୁଇ ଚକା ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଭ; ଏଠି ପିତା ଝିଅ ମଧ୍ୟରେ ବୀଜ ରଖିଛନ୍ତି। ମୁଁ ପୃଥିବୀର ସର୍ବାନ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ଜଗତର ନାଭି କେଉଁଠି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଶ୍ୱର ବୀଜ କ’ଣ, ଓ ଉଚ୍ଚତମ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ କ’ଣ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରେ। ଏହି ବେଦୀ ପୃଥିବୀର ଶେଷ ସୀମା, ଏହି ଯଜ୍ଞ ଜଗତର ନାଭି, ଏହି ସୋମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଶ୍ୱର ବୀଜ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଉଚ୍ଚତମ ବାଣୀ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏହି ସପ୍ତ ଅର୍ଧ-ଜନ୍ମା ଦିଗ୍ବଳୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରଖିଛନ୍ତି। ମୁଁ ନିଜକୁ କ’ଣ ଜାଣିନାହିଁ, ମନରେ ଗୁପ୍ତ ଓ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଘୁରୁଛି। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମା ମୋତେ ଆସିଲେ, ତେବେ ମୁଁ ବାଣୀର ଏକ ଅଂଶ ପାଇଲି। ଏହି ଅମର ମର୍ତ୍ୟ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଦୂରକୁ ଯାଏ, ନିକଟକୁ ଆସେ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବିଲୀନ ହୁଏ। ସେମାନେ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଥିଲେ, ଅନ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିନାହାନ୍ତି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅକ୍ଷୟ ଦିବ୍ୟ ଶିଖରରେ ବିରାଜିତ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଗୁପ୍ତତାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ କ’ଣ କରିପାରିବ? ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ। ମେଘ ଭଲ ଚରାଏଁ ହେଉ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ହେଉ। ହେ ଅଘାତ ଗାୟ, ତୁମେ ଘାସ ଖାଅ, ଶୁଧ୍ଧ ପାଣି ପିଅ। ଗୌରୀ ଜଳକୁ ମାପିଥିଲେ, ସେ କେବେ ଏକ ପଦ, କେବେ ଦୁଇ, ଚାରି, ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ, ନଉ ପଦ ହୋଇ, ଶତାବ୍ଦୀ ଶବ୍ଦର ଦେବୀ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ସମୁଦ୍ର ଉଦ୍ଗମ ହୁଏ, ଚାରି ଦିଗ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ, ଅକ୍ଷୟ ଧାରା ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ଜୀବନ୍ତ। ମୁଁ ଦୂରରୁ ଧୂଆଁ ଦେଖିଲି, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଧୂଆଁ ଉଡୁଛି। ବୀରମାନେ ଚିତ୍ରା ଗାୟକୁ ଦୁହିଲେ, ଏହି ଥିଲା ପ୍ରଥମ ନିୟମ। ବର୍ଷର ନିୟମିତ ଅନୁସାରେ ତିନି ଚୁଟିଆ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏକ ଚୁଟିଆ କଟାଯାଏ, ଏକ ସବୁ ଦେଖିଥାଏ, ଅନ୍ୟଟି ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ। ବାଣୀ ଚାରି ପଦରେ ମାପାଯାଏ, ତିନି ଗୁପ୍ତ ଅଛି, ଚତୁର୍ଥ ପଦ ଲୋକେ କହନ୍ତି। ଏହି ଏକଙ୍କୁ କେବେ ଇନ୍ଦ୍ର, କେବେ ମିତ୍ର, କେବେ ଵରୁଣ, କେବେ ଅଗ୍ନି, କେବେ ଦିବ୍ୟ ଗରୁଡ଼ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଏକକୁ ଅନେକ ରୂପରେ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି—ଅଗ୍ନି, ଯମ, ମାତରିଶ୍ୱନ। କଳା, ପିଙ୍ଗଳା, ଶୁଭ୍ର ପକ୍ଷୀ, ଜଳରେ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଆକାଶକୁ ଉଡୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ବୃତ୍ତିକରି ତଥ୍ୟ ଚାଡ଼ି ଧରାକୁ ଘୃତର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଇଥିଲେ। ଦ୍ୱାଦଶ ଆର, ଏକ ଚକ୍ର, ତିନି ନାଭି—ଏହି ଗୁପ୍ତତା କିଏ ବୁଝିବ? ଏହି ଉପରେ ତିନି ଶତ ଷାଠି ଖୁଟି ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ଚଳନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଚଳିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ହେ ସରସ୍ୱତୀ, ତୁମର ଯେଉଁ ସ୍ନେହମୟ ଅଂଶ ଆମକୁ ଧନ, ଶୁଭ ଫଳ, ଧନାଧ୍ୟ ରଖେ, ସେଉଁଠି ଆମ ପାଖରେ ଦିଅ। ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଏହିଥିଲା ପ୍ରଥମ ନିୟମ। ସେମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ସାଧ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଜଳ ଏକେ, ଦିନ ଚଳାଚଳ ସହ ଉପରେ ଉଠେ, ତଳକୁ ପଡ଼େ। ବର୍ଷା ମେଘରେ ପୃଥିବୀ ଜୀବନ୍ତ, ଅଗ୍ନିରେ ଦ୍ୟୌଃ ଜୀବନ୍ତ। ମୁଁ ଦେବୀ, ଶୁଭ୍ର ପକ୍ଷୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଡାକୁଛି, ତିନି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଜଳର ଗର୍ଭରେ, ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା। ମାରୁତମାନେ କେଉଁ ସୌନ୍ଦର୍ୟ, କେଉଁ ସମ୍ପର୍କ, କେଉଁ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ରିତ ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି? କେଉଁ ଚିନ୍ତା, କେଉଁଠାରୁ ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ଆସିଛନ୍ତି? କେଉଁ ପ୍ରଶଂସାରେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦିତ? କେଉଁ ବଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟଯାନ ଚିଲିକି କରୁଛ? ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ କେଉଁଠାରୁ ଏକାକି ଆସିଛ? ତୁମର ସତ୍ୟ କ’ଣ? ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାରୁତମାନେ ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କର, ଆମକୁ କହ। ମୋର ପ୍ରଶଂସା, ଚିନ୍ତା, ଶକ୍ତି ଉତ୍ସାହିତ; ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏହି ଦୁଇ ଅଶ୍ୱ ତୁମକୁ ଆଣିବେ। ଏହି ମହାନମାନେ ସହ ଆମେ ତୁମକୁ ଉପସ୍ଥାନ କରୁଛୁ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଆମ ସ୍ୱଭାବରେ ଆମ ନିଜ ହେଉଛ। ମାରୁତମାନେ, ତୁମେ ମୋତେ ନାଗ ବଧ ରେ ଏକାକି କ’ଣ ରଖିଥିଲ? ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଅଜୟ, ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଭେଦ୍ୟ। ତୁମେ ଯୋଗରେ, ଏକତ୍ୱରେ, ବଳରେ ଆମ ପାଇଁ ବହୁତ କରିଛ। ଏବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶକ୍ତିରେ ଅନେକ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ଆଦେଶରେ। ମାରୁତମାନେ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବୃତ୍ରକୁ ବଧ କରିଥିଲ, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର ମାନବ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ପଥକୁ ସୁବିଧାଜନକ କରିଥିଲି।