ଏହି ରିଗ୍ବେଦର ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅତି ଗଭୀର ଅର୍ଥ ଏବଂ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ଏକ ଉତ୍କ୍ରୁଷ୍ଟ କଥାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଛି । ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କ ପରମ ଦୃଷ୍ଟିରେ, କେତେକ ଜିନିଷ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ପୁଅ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରେ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯିଏ ପାଇଁଥାଏ, ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କର ପିତା ହୁଏ । ଏଠାରେ ଏକ ଗାଈ ଏକ ପାଏଁ ଆଗରେ ଏବଂ ଏକ ପାଏଁ ପଛରେ ରଖି ନିଜ ଛାଉଁକୁ ଧରି ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦାଉଁଛି । ସେ ନିଜେ ଆଧା ଅଂଶ ନେଇ ଚାଲିଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା, କିଏ ଜାଣେ? କାରଣ ସେ ଝୁଣିରେ ଶିଶୁକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏନି । ଏହି ଗାଈର ପିତା କିଏ? କେଉଁଠୁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଚେତନା ଜନ୍ମ ନେଲା? କିଏ ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିପାରିବ? ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୂରରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିକଟରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସୋମ ଏହି ରହସ୍ୟ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଘୋଡ଼ା ପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଭାର ବୋହି ଚାଲିଛନ୍ତି । ଏହି ଜୀବନର ଏକ ଗଭୀର ଦୃଶ୍ୟରେ, ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ଏକ ଗଛରେ ବସିଛନ୍ତି—ଏକଟି ମଧୁର ଫଳ ଖାଉଛି, ଅନ୍ୟଟି ଦେଖୁଛି, କିନ୍ତୁ ଖାଉନାହିଁ । ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଅମୃତ ଭାଗୀ ଦୁଇ ପକ୍ଷୀ ଏକତ୍ର ହୋଇ ନିର୍ମଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ସଭାରେ ଗାଉଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧ କରନ୍ତି । ଏହି ଗଛରେ ଯେଉଁଠାରେ ମଧୁ ଦେଉଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବାସ କରନ୍ତି, ସେଠାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମଧୁର; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଏହା ଖାଏନି, ସେ ପିତାକୁ ଜାଣିପାରେନି । ଯେଉଁଠାରେ ଗାୟତ୍ରୀ ରହିଛି, ତାକୁ ଗାୟତ୍ରୀ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭରୁ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଜଗତୀ ରହିଛି, ତାକୁ ଜଗତୀ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଛନ୍ଦ ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର, ସାମନ୍ ଦ୍ୱାରା ସାମଗାନ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ ଦ୍ୱାରା ବକ୍ତୃତ୍ୱ ମାପାଯାଏ । ଦୁଇପଦୀ ଏବଂ ଚତୁଷ୍ପଦୀ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସାତଟି ଧ୍ୱନିକୁ ମାପନ୍ତି । ଜଗତୀ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ନଦୀକୁ ଧାରଣ କରାଯାଇଛି; ରଥର ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖାଯାଏ । ତିନିଟି ଗାୟତ୍ରୀ ଅଗ୍ନି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱରୁ ଅନ୍ୟ ମହତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ । ମୁଁ ଏହି ମୂଲ୍ୟବାନ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈଙ୍କୁ ଡାକୁଛି, ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୁଧ ଦେଇଥାଏ; ଆମେ ଏହାକୁ ଦୋହନ କରିବା ଜନ୍ୟ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁ । ସବିତା ଆଣିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ, ଉତ୍ତାପିତ ପାତ୍ର, ଏହି ମୁଁ ଏଠାରେ ଘୋଷଣା କରୁଛି । ଧନର ମାଲକିନୀ ଗାଈ, ନିଜ ଛାଉଁ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶା ରଖି, ମନରେ ଏଗିଆସି ଆସୁଛି । ଏହି ଅଯୁକ୍ତ ଗାଈ, ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୋହନ ହେବାକୁ, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧି ପାଉ । ଗାଈ ନିଜ ଛାଉଁ ପଛରେ ଆସୁଛି, ମୁଣ୍ଡ ଉଁଚା କରି ଦୁଧ ଦେଉଛି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ । ଏହି ଗାଈ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ମାପାଯାଏ, ଦିନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେ ଚିନ୍ତାରେ ମନୁଷ୍ୟକୁ ତିଆରି କରିଛି; ତାଳିକା ହୋଇ, ମେଘ ପରି ତାଙ୍କୁ ଢାକି ଦେଇଛି । ଅନାବୃତ, ଦ୍ରୁତଗାମୀ, ସଜୀବ, କମ୍ପିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଘର ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ଅଛନ୍ତି । ସଜୀବ ମୃତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ନିୟମରେ ଚାଲନ୍ତି; ଅମୃତ ମୃତ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ଅଛି । ମୁଁ ଏକ ଅବିରାମ ଅଠାଇବା ଗୋପାଳକୁ ଦେଖିଛି, ସେ ନିକଟ ଓ ଦୂର ଦୁଇଟି ପଥରେ ଚାଲେ । ସେ ଏକା ଓ ସହ ଦୁଇଭାବେ ଚାଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ନିଜକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରେ । ଯିଏ ଏହାକୁ ତିଆରି କଲେ, ସେ ଏହାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଯିଏ ଦେଖିଛି, ସେ କହିପାରନ୍ତୁ । ମାଆର ଗର୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ସହିତ ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ, ସେ ବିଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଗଲେ । ସ୍ୱର୍ଗ ମୋର ପିତା, ଏଠାରେ ନାଭି; ବଡ଼ ଭୂମି ମୋର ମାତା, ମୋର ନିକଟଜନ । ଏହି ଦୁଇଟି ଭାଣ୍ଡାର ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଭ; ସେଠାରେ ପିତା ଝିଅରେ ଶୁକ୍ରାଣୁ ରଖିଲେ । ମୁଁ ଭୂମିର ସର୍ବାଦୂର ଶେଷ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ; ମୁଁ ପୃଥିବୀର ନାଭି କେଉଁଠି ଅଛି ପ୍ରଶ୍ନ କରେ । ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାର ବୀଜ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ; ମୁଁ ବାଣୀର ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ଥାନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ । ଏହି ବେଦୀ ଭୂମିର ସର୍ବାଦୂର ଶେଷ; ଏହି ଯଜ୍ଞ ଜଗତର ନାଭି; ଏହି ସୋମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାର ବୀଜ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ବାଣୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ । ସାତ ଅର୍ଧଜାତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ, ଜଗତର ବୀଜକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ସେମାନେ ଚିନ୍ତା, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ଘେରି ରଖିଛନ୍ତି । ମୁଁ ଏହି ମୂଳରେ କିଏ ଆସିଛି ଜାଣେନି; ମୁଁ ମନରେ ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲେ । ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମଜନ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ବାଣୀର ଅଂଶ ପାଇଲି । ସେ ଚାଲିଯାଏ, ସେ ଆସେ, ନିଜ ଧର୍ମରେ ବନ୍ଧିତ; ଅମୃତ ଏବଂ ମୃତ ଏକାତ୍ମ ଉତ୍ପତ୍ତି । ସେମାନେ ସଦା ବିଭାଜିତ ଏବଂ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏକକୁ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତିନାହିଁ । ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅବିନାଶୀ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି । ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେନି, ସେ ମନ୍ତ୍ରରେ କଣ କରିବ? କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ଅଛନ୍ତି । ଦୟାଳୁ ଗାଈ ଉତ୍ତମ ଚରାଗାହରେ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହୀ ହେଉ; ଆମେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହେଉ । ହେ ଅଘାତ ହୋଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଦାନକରିବାରୀ, ଘାସ ଖାଅ, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ପିଅ । ଗୌରୀ ଜଳକୁ ମାପିଥିଲେ; ସେ ଏକପଦୀ, ଦ୍ୱିପଦୀ, ଚତୁଷ୍ପଦୀ ହେଲେ; ଅଷ୍ଟପଦୀ, ନବପଦୀ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗରେ ହଜାର ଅକ୍ଷରର ହେଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ସର୍ଗ ହେଲା; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଚାରିଦିଗ ଜୀବନ୍ତ; ଏହାରୁ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ।