ମୁଁ ଜଣେ ଅଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପଚାରେଁ, ତାଙ୍କଠାରୁ ବୁଝିବାକୁ ଚାହେଁ, କାରଣ ମୋ ଜ୍ଞାନ ସୀମିତ। କିଏ ସେଠାରେ ଛଅଟି ଅନ୍ତରାଳ ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଜନ୍ମହୀନ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ? ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଏକମାତ୍ର? ଯିଏ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଏକଟିର ସ୍ଥାନ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କହନ୍ତୁ। ଗାୟମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରୁ ଦୁଧ ଧୋଇଥାନ୍ତି, ଆବରଣ ପିନ୍ଧି, ପାଦରେ ଜଳ ଆଣି ଦେଇଥାନ୍ତି। ମାତା ପିତାଙ୍କ ସହ ଅମୃତ ବାଣ୍ଟିଥିଲେ; ଆରମ୍ଭରେ ମନରେ ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଗର୍ଭର ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବିଧିରେ ବିଧିତ ହୋଇ, ସେ ଶିର ନମାଇ ବାକ୍ରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମାତା ଡାହାଣ ଜୁଆଁରେ ଯୋଡ଼ାଗଲେ; ଗର୍ଭ ଜଣେ ଗର୍ଭରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ବଛିଆ ଗାୟମାନେ ଚାଲିଗଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ତିନି ଦୂରତାରେ ସାର୍ବଭୌମ ରୂପ ଦେଖିଲେ। ତିନି ମାତା ଓ ତିନି ପିତା ସହିତ ଏକମାତ୍ର ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ଚକ୍ରର କ୍ରାନ୍ତି ଅଶ୍ରମ ହୁଏନି। ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଆକାଶର ପଛରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସବୁକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛନ୍ତି। ଦ୍ୱାଦଶାର ଚକ୍ର ଅମରତ୍ୱର ଆକାଶରେ ଅବିରତ ଘୂରୁଛି; ଏଠାରେ, ହେ ଅଗ୍ନି, ଦୁଇ ଝିଅ ପୁଅ ଠିଆ ଅଛନ୍ତି, ସାତଶେ ବିଶ୍ ଦୁଇ (୭୨୦)। ପଞ୍ଚପଦୀୟ ପିତା, ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପୀ, ଦୂର ଆକାଶର ଅର୍ଧାଂଶରେ ବସିଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ସପ୍ତଚକ୍ର, ଷଟ୍ସ୍ପୋକ୍ ରେ ସ୍ଥିତ ଉପରକୁ ଦେଖନ୍ତି। ପଞ୍ଚାର ଅଂଶୁ ଥିବା ଚକ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଏହାର ଧୁର୍ବ ଭାରରେ ତାପିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଏହା ଭାଙ୍ଗେନାହିଁ, ଏହାର ଅଂଶୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଚକ୍ରର ପାଟି ସଦା ଘୂରୁଛି; ଦଶ ଯୋଜିତା ଏହାକୁ ଠିଆ ରଖନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ତରାଳରେ ଆବୃତ; ଏହାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ସାତଜଣ ଏକାସাথে ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଛଅଜଣ ପୋଷିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଏକ ଏକାକୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଦେବଜନିତ ଋଷିମାନେ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର ନିଜ ନିଜ କ୍ରିୟାନୁସାରେ ବିଭକ୍ତ; ତାଙ୍କର ରୂପ ନିର୍ମିତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏମାନେ ସତ୍ୟରେ ନାରୀ, ତଥାପି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁଷ କହନ୍ତି। ଯିଏ ଦେଖେ, ସେ ଦେଖିବା ସତ୍ୱେ ଦେଖେନାହିଁ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ପୁଅ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝେ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ପିତାଙ୍କର ପିତା। ଗାୟ ଏକ ପାଦ ଆଗରେ ଏବଂ ଏକ ପଛରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ବଛିଆକୁ ନେଇ ଉଭୟ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ସେ ନିଜେ ଏକ ଅଂଶ ନେଇ ଚାଲିଯାଇଛି; କିଏ ଜାଣେ ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ, କାରଣ ସେ ଝୁଣ୍ଡରେ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହିଁ। ଏହି ଗାୟର ପୁର୍ବ ପିତା କିଏ, ପରେ କିଏ? କିଏ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ ଘୋଷଣା କରିପାରିବେ କିଏଠାରୁ ଦିବ୍ୟ ମନ ଜନ୍ମ ନେଲା? ଯେଉଁମାନେ ନିକଟରେ, ସେମାନେ ଦୂର କୁହାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦୂର, ସେମାନେ ନିକଟ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସୋମ ଏହି ସବୁ କରିଛନ୍ତି; ଦୁଇଟି ଘୋଡ଼ା ପରି ଯୋଡ଼ାଯାଇ ସମସ୍ତ ଭାର ବୋହନ୍ତି। ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ, ଏକାସাথে ଥିବା ସଙ୍ଗୀ, ଏକ ଗଛରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏକଟି ମିଠା ଫଳ ଖାଏ, ଅନ୍ୟଟି ଦେଖିଥାଏ କିନ୍ତୁ ଖାଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଅମରତ୍ୱର ଆସ୍ୱାଦ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଅନ୍ଦ୍ରା ଚକ୍ଷୁରେ ଏକାଠି ଗାଇଥାନ୍ତି, ସେଠି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧି କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଗଛରେ ମଧୁଦାୟକ ପକ୍ଷୀମାନେ ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି, ସେଠାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଠା। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଏହା ଖାଏନାହିଁ, ସେ ପିତାକୁ ଜାଣେନାହିଁ। ଯାହା ଗାୟତ୍ରୀରେ ସ୍ଥାପିତ, ତାକୁ ଗାୟତ୍ର କୁହାଯାଏ; ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭରୁ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ; ଯାହା ଜଗତୀରେ ସ୍ଥିତ, ତାକୁ ଜଗତୀ କୁହନ୍ତି। ଏହି ଛନ୍ଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ଅମରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦରେ ସୂକ୍ତ ମାପାଯାଏ, ସାମନ୍ରେ ସାମ ଗାଯାଯାଏ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭରେ ବାକ୍ୟ ମାପାଯାଏ। ବାକ୍ୟରେ ବାକ୍ୟ, ଦୁଇପଦୀ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦୀ ଛନ୍ଦରେ ସାତଟି ସ୍ୱର ମାପାଯାଏ। ଜଗତୀ ଦିବ୍ୟ ନଦୀକୁ ଧାରଣ କଲା; ରଥର ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ। ତିନି ପ୍ରକାର ଗାୟତ୍ରୀ ଜାଳନ ଅଛି; ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱରୁ ମହତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା। ମୁଁ ଏହି ଶୁଭ୍ର ଦୁଧଦାୟିନୀ ଗାୟକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଅଛି, ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଦୁଧ ଦେଉଛନ୍ତି; ଆଶ୍ୱିନୀକୁ ଦୁଧ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ସବିତୃ ଆଣିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହବି, ତାପିତ ପାତ୍ର, ଏହି ମୁଁ ଘୋଷଣା କରେଁ। ଧନର ମାଲିକା, ନିଜ ବଛିଆକୁ ଚାହିଁ, ମନରେ ଆସି ଧ୍ୱନି କରିଥିଲେ। ଏହି ଅଯୁକ୍ତ ଗାୟ, ଆଶ୍ୱିନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଧ ଦେବାକୁ, ମହାଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧି ପାଉନ୍ତୁ। ଗାୟ, ବଛିଆ ପଛରେ ଚାଲି, ମୁଣ୍ଡ ଉଁଚା କରି ଧ୍ୱନି କରି ଆସେ। ତାପିତ ପାତ୍ର ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ସେ ଦୁଧ ଦେଉଛି, ଦୁଧ ଦେଇ ନିଜ ଆୟୁ ମାପୁଛି। ଏହି ଯେଉଁଠାରେ ଗାୟ ଆବୃତ, ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ମାପୁଛନ୍ତି, ସେ ଦିନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚୁଛନ୍ତି। ମନରେ ଏହି ମର୍ତ୍ୟକୁ ତିଆରି କଲେ; ମେଘବିଦ୍ୟୁତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଆବୃତ କଲେ। ଅଢ଼ାକା ନୁହେଁ, ଦ୍ରୁତଗାମୀ, ଜୀବନ୍ତ, କମ୍ପିତ, ତଥାପି ଗୃହମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର। ଜୀବନ୍ତ ମୃତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ନିୟମରେ ଚଳନ୍ତି; ଅମର ମର୍ତ୍ୟ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ। ମୁଁ ଏକ ଅଅରାମଦାୟକ ଗୋପାଳକୁ ଦେଖିଲି, ନିକଟ ଓ ଦୂର ରାସ୍ତାରେ ଚଳିଥିଲେ। ସେ, ଏକେ ଆବରଣରେ ଥିବା, ଏକାସাথে ଓ ପୃଥକ ଚଳନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ନିଜକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ତିଆରି କଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣେନାହିଁ; ଯିଏ ଦେଖିଲେ, ସେ କହନ୍ତୁ। ମାତା ଗର୍ଭରେ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ସହିତ ଆବୃତ ହୋଇ, ସେ ବିଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଆକାଶ ମୋର ପିତା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏଠାରେ ନାଭି; ବଡ଼ ପୃଥିବୀ ମୋର ମାତା, ମୋର ସ୍ନେହ। ଏହି ଦୁଇ ପାତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଭ; ସେଠି, ପିତା କନ୍ୟାରେ ଗର୍ଭ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ମୁଁ ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ଦୂର ସୀମା ବିଷୟରେ ପଚାରେଁ; ବିଶ୍ୱର ନାଭି କେଉଁଠି ପଚାରେଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାର ବୀଜ ବିଷୟରେ ପଚାରେଁ; ବାକ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାଶ ବିଷୟରେ ପଚାରେଁ।