ଏକ ଦିନ, ଦେବତାମାନେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଅଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ—ଏହାର ସୁନା ଶିଙ୍ଗ, ତୀବ୍ର ଚାଳ, ଏବଂ ଚେତନା ଯେପରି ମନକୁ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରେ। ଇନ୍ଦ୍ର ତଳେ ଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ହବିର ଆଶାରେ ଏହି ଅଶ୍ୱକୁ ଆରୋହଣ କଲେ; ଏହି ଅଶ୍ୱ ପ୍ରଥମେ ଯୁତ ହେଲା। ଏହି ଦେବ ଅଶ୍ୱମାନେ ତୀବ୍ର ଚାଳ, ସ୍ଲିମ୍ ଶରୀର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଶୂରବୀର। ସାରସ ପଙ୍କ୍ତି ପରି, ସେମାନେ ଏକାଠି ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱମାନେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ଏହି ଅଶ୍ୱର ଦେହ ଉଡ଼ିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ୍ତ, ଏହାର ମନ ପବନ ପରି ଚଳାଚଳ କରେ। ଏହାର ଶିଙ୍ଗ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତୃତ, ଅରଣ୍ୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଘୁରୁଥାଏ। ଏହି ଅଶ୍ୱ ଚିନ୍ତାରେ ଦିବ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସହ ଚାରାଘରକୁ ଆସେ; ଏହାର ନାଭିରେ ଏକ ଛାଗା ଆଗରେ ଯାଏ, ପଛରେ ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ଗୀତ ଗାଇ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଶ୍ୱ ସ୍ୱ ଜନନୀ-ପିତାଙ୍କ ନିକଟରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନକୁ ପହଁଚେ; ଏହି ଦିନ ଦେବତାମାନେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ମାନନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଅଶ୍ୱ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଫଳ ଦେବାକୁ ଆଦେଶ କରେ। ଏହି ଜଗତରେ ଏକ ଶୁଭ୍ର, ଧୂସର କେଶ ଥିବା ହୋତାର ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟମ ଭାଇ ଭୋଜନ କରେ, ତୃତୀୟ ଭାଇ ଘୃତ ଚିତ୍ରା; ଏଠି ମୁଁ ଦେଖିଲି ସପ୍ତ ପୁଅ ସହିତ କୁଳପତିଙ୍କୁ। ସପ୍ତ ଜଣେ ଏକ ଚକ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ରଥକୁ ଯୁତ କରନ୍ତି; ଏକ ଅଶ୍ୱ, ସପ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହି ରଥକୁ ଟାଣେ। ଏହି ଚକ୍ରର ତିନିଟି ନାଭି ଅଛି, ଏହା ଅଜର, ଅଭଙ୍ଗୁର, ଯାହା ଉପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଏହି ରଥ ଉପରେ ସପ୍ତ ଜଣେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ସପ୍ତ ଚକ୍ର, ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଏହି ରଥକୁ ବୋହନ୍ତି; ସପ୍ତ ଭଉଣୀ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଗାୟମାନେ ସପ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ। କିଏ ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମକୁ ଦେଖିଥିଲେ? ଅସ୍ଥିହୀନ ଯିଏ ଅସ୍ଥି ବୋହେ? ପୃଥିବୀର ଆତ୍ମା, ଦେବତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କେଉଁଠି? କିଏ ଜାଣି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ? ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେଁ, ଦେବତାମାନେ କେଉଁଠି ପଦଚିହ୍ନ ରଖିଛନ୍ତି? ବଛ୍ଛା ଓ ବଳଦ ଉପରେ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ସପ୍ତ ସୂତ୍ର ତିଆରି କଲେ, ତାହାକୁ ବୁନିଲେ। ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଏଠିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେଁ; କିଏ ଷଡ୍ ଦିଗ ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଅଜନ୍ମାଙ୍କ ରୂପ କ’ଣ? ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ କିଏ? ଏହି ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତୁର ସ୍ଥାନ କିଏ ଜାଣେ, କହୁନ୍ତୁ; ଗାୟମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରୁ ଦୁଧ ଦୋହନ୍ତି, ଆବରଣ ପିନ୍ଧି, ପାଦକୁ ଜଳ ଆଣନ୍ତି। ମାତା ପିତାଙ୍କ ସହ ଅମୃତ ବଣ୍ଟିଲେ; ଆରମ୍ଭରେ ମନରେ ଏକାଠି ହେଲେ; ଗର୍ଭର ରସରେ ବିଧିତ, ଶବ୍ଦରେ ନମ୍ରତାରେ ବାହାରିଗଲେ। ମାତା ଡାହାଣ ଯୁତ ହେଲେ; ଗର୍ଭ ଗର୍ଭରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ବଛ୍ଛା ମାପି, ଗାୟମାନେ ଅନୁସରଣ କଲେ, ତିନି ଦୂରରେ ବିଶ୍ୱ ରୂପ ଦେଖିଲେ। ତିନି ମା, ତିନି ପିତା ସହିତ ଏକ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଚକ୍ରର କୂଳ ଅକ୍ଳାନ୍ତ; ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଆକାଶରେ କଥାହୁଅନ୍ତି, ସବୁ ଜାଣିଥିବା କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱାଦଶାର ଚକ୍ର ଅମରତ୍ୱ ଆକାଶରେ ଘୂରୁଛି; ଏଠି, ହେ ଅଗ୍ନି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଇ ପୁଅ ସପ୍ତଶତ ବିଶି ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ସେମାନେ ପଞ୍ଚପଦୀତା ପିତାକୁ, ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପୀ, ଦୂର ଆକାଶରେ ବସିଥିବାକୁ କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ସପ୍ତଚକ୍ର, ଷଡ୍ ଧାରୀ ଉପରେ ଦେଖନ୍ତି। ପଞ୍ଚଧାରୀ ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି, ଏଉଁପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଏହାର ଅକ୍ଷ ଭାର ଦ୍ୱାରା ତାପିତ, ତଥାପି ଏହା ପୁରୁଣା ହେଉଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ, ନାହିଁ ତାର ଧାର। ଅନନ୍ତ ଧାର ସହ ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି, ଦଶ ଯୁତ ଏହାକୁ ଉପରେ ବୋହନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ଷୁ ଆକାଶରେ ଆବୃତ, ଏଠି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉପସ୍ଥିତ। ସେମାନେ କହନ୍ତି ସପ୍ତ ପୁଅ ଏକାଠି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯାହାର ଛଅ ଲୋକ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏକ ଏକାକୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଦେବସ୍ତୁତ ଋଷିମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର ପୂଜାନୁସାରେ ବିଭକ୍ତ; ତାଙ୍କ ରୂପ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହିମାନେ ନିଜେ ନାରୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। ପଣ୍ଡିତ ପୁଅ ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିପାରେ; ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ପିତାଙ୍କର ପିତା। ଏକ ପାଦ ଆଗରେ, ଏକ ପଛରେ ରଖି, ଗାଈ ତାର ବଛ୍ଛାକୁ ଧରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ସେ ନିଜେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଦେଇ ଚାଲିଗଲେ, କିଏ ଜାଣେ କେଉଁଠି, କାରଣ ସେ ଝୁଣ୍ଡରେ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହିଁ। କିଏ ଏହି ଗାଈର ପିତାକୁ ଜାଣେ, କିଏ ପୂର୍ବରୁ, କିଏ ପରେ? କିଏ ଏଠି ଜ୍ଞାନୀ ଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ଦେବମନସ୍କୁ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ହେଲା କହିପାରିବେ? ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଦୂର ବୋଲି, ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ନିକଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସୋମ ଏହି ସବୁ କାମ କଲେ; ଦୁଇ ଘୋଡ଼ା ପରି ଏହି ଜଗତର ଭାର ବୋହନ୍ତି। ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ, ଏକାଠି ବନ୍ଧୁ, ଏକ ଗଛରେ ବସିଛନ୍ତି; ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମଧୁର ଫଳ ଖାଏ, ଅନ୍ୟଟି ଦେଖେ କିନ୍ତୁ ଖାଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଅମରତାର ଭାଗୀ ଦୁଇ ପକ୍ଷୀ ଅନିମିଷ ଚକ୍ଷୁ ସହ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ପଣ୍ଡିତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ସମର୍ଥ। ଯେଉଁ ଗଛରେ ମଧୁଦାୟକ ପକ୍ଷୀ ବସିଛି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସନ୍ତି, ସେଠାରେ ପ୍ରଧାନ ଫଳ ମଧୁର; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଖାଏ ନାହିଁ, ସେ ପିତାକୁ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। ଗାୟତ୍ରୀରେ ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାକୁ ଗାୟତ୍ରୀ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭରୁ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭା; ଜଗତୀରେ ଯାହା ରହିଛି, ତାକୁ ଜଗତୀ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏହି ଛନ୍ଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦରେ ସୂକ୍ତ, ସାମନ୍ ଛନ୍ଦରେ ସାମଗାନ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭରେ ବାଣୀ ମାପାଯାଏ। ବାଣୀରେ ବାଣୀ, ଦ୍ୱିପଦ ଚତୁଷ୍ପଦ ଛନ୍ଦରେ ସପ୍ତ ସ୍ୱର ମାପାଯାଏ। ଜଗତୀ ଦିବ୍ୟ ନଦୀକୁ ବୋହିଥିଲା; ରଥ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ। ଗାୟତ୍ରୀର ତିନି ଅଗ୍ନିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ; ସେଠାରୁ ମହତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତାର ପାଇଲା। ମୁଁ ଏହି ଶୁଭ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗାଈକୁ ଡାକୁଛି, ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଦୁଧ ଦେଉଛି; ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଦୋହିବାକୁ ଦେଉ, ହେ ଅଶ୍ୱିନୀ।