ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ୱ-ଯାଜ୍ଞର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ୱର ଅନ୍ତିମ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ତାହାରେ ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ଏହି ଅଶ୍ୱ କେବେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବେ ଅପମାନିତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଭଲ ପଥରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବାୟ-ବର୍ଣ୍ଣୀୟ ଓ ଚିତ୍ରିତ ଅଶ୍ୱମାନେ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଏ; ଏଠାରେ ଏକ ଗଧା ଯୋଗରେ ଅଶ୍ୱ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି। ଏହି ଅଶ୍ୱ ଆମ ପାଇଁ ଭଲ ଗାଁଁ, ଭଲ ଘୋଡ଼ା, ପୁଅମାନେ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଷଣ ଦେଇଥିବା ଧନ ଆଣିଦିଅ। ଆମେ ଅଦିତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମଳତା ପାଉ, ଏହି ଅଶ୍ୱ ଯାଜ୍ଞିକ ଦାନବାହକ ହୋଇ, ଆମ ପାଇଁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଜିତିଦେଉ। ଅଶ୍ୱର ମହିମା ଏପରି ଯେ, ତାହାର ପ୍ରଥମ ରୋଦନ ଜଳରୁ ବା ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେବା ସମୟରେ ଉଠିଥିଲା। ଏହି ଅଶ୍ୱ ଗରୁଡ଼ର ପଖ, ହରିଣର ଶକ୍ତି ନେଇ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା; ତାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଏହିଭଳି ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ଅଶ୍ୱକୁ ଯମ ଦାନ କରିଥିଲେ, ତ୍ରିତା ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ ଚଢ଼ିଥିଲେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ତାହାର ରାଶି ଧରିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଅଶ୍ୱକୁ ଗଢ଼ିଥିଲେ, ଓ ବସୁମାନେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହି ଅଶ୍ୱ ଯମ, ଆଦିତ୍ୟ, ତ୍ରିତା ରହିଛି; ଏହା ସୋମ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ, ତଥା ତିନି ଟି ବନ୍ଧନ ଦେଖାଯାଏ ଶ୍ୱର୍ଗରେ। ଏହି ବନ୍ଧନ ତିନି ଟି ଶ୍ୱର୍ଗରେ, ତିନି ଟି ଜଳରେ, ତିନି ଟି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ବରୁଣ ଏହି ଅଶ୍ୱ ପ୍ରତି ଦୟା କରୁନ୍, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉତ୍ସ ଅଛି। ଏହି ଅଶ୍ୱର ନବ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଅଛି; ଏହି ହେଉଛି ତାହାର ଖୁରର ଚିହ୍ନ, ଶକ୍ତିର ସ୍ଥାନ। ଏଠାରେ ମୁଁ ତାହାର ଭଲ ଦୌଡ଼ାଣି ଦେଖିଛି, ଯାହାର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଅମୃତତ୍ୱର ରକ୍ଷକମାନେ। ମୁଁ ମୋ ମନ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଛି, ଦିନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଭଳି ଦେଖିଛି। ମୁଁ ତୁମ ମୁଣ୍ଡକୁ ଭଲ ପଥରେ ଧୂଳି ସହ ଗଚ୍ଛୁଥିବା ଦେଖିଛି, ଏକ ପକ୍ଷୀ ଭଳି। ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଦେଖିଛି, ଗାଈର ପାଦ ତଳେ ପୋଷଣ ଚାହିଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ; ମଣିଷ ତୁମ ରସ ଅନୁସରଣ କଲେ, ପ୍ରଥମେ ଔଷଧି ଧରି, ସେ ତୁମକୁ ଖୋଜେ। ତୁମ ପଛରେ ରଥ ଚାଲେ, ଯୁବକ ଚାଲେ, ଗାଈମାନେ, କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ନାୟକ ଚାଲନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ତୁମ ଶକ୍ତି ମାପିଛନ୍ତି। ସୁଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶିଙ୍ଗ ବିଶିଷ୍ଟ, ତୀବ୍ର ଚାଳିତ, ମନକୁ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରୁଥିବା ଏହି ଅଶ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ର ତଳେ ଅଛନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଆହୁତି ଆଶା କରି ଏହିଠାରେ ଆସନ୍ତି; ଅଶ୍ୱ ପ୍ରଥମେ ଯୋଜିତ ହୁଏ। ଏହି ଦେବ ଘୋଡ଼ାମାନେ ତୀବ୍ର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସ୍ଲିମ୍ ଦେହର ଏହିଘୋଡ଼ାମାନେ ହଂସମାନଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭଳି ଏକାଠି ଚାଲନ୍ତି। ଏହି ଅଶ୍ୱର ଦେହ ଉଡ଼ିବାକୁ ଚାହେ, ମନ ପଥରେ ବାୟୁ ଭଳି ଚାଲେ; ତାଙ୍କର ଶିଙ୍ଗ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରସାରିତ, ଅଟୁଟ ଶକ୍ତି ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିବା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱ ଚାରାଘରକୁ ଆସେ, ଦେବ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଏଠାରେ ମେଘା ତାହାର ନାଭି ଭଳି ଆଗରେ ଯାଏ, ପଛରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗୀତ ଗାଇ ଚାଲନ୍ତି। ଏହି ଅଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ଅଭିମୁଖୀ ହୁଏ; ଏହି ଦିନ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ, ଏବଂ ଉପାସକଙ୍କୁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସ୍ବେତ, ପକ୍କା କେଶ ଥିବା ହୋତାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମଧ୍ୟମ ଭାଇ ଅଛି ଯେଉଁଠି ଖାଏ; ତୃତୀୟ ଭାଇ ଘୃତ ପୃଷ୍ଠ ଅଟୁଟ—ଏଠାରେ ମୁଁ ସପ୍ତପୁତ୍ର ସହିତ କୁଳପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଛି। ସପ୍ତ ଜଣେ ଏକ ଚକ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ରଥକୁ ଯୋଜନ୍ତି; ଏକ ଅଶ୍ୱ, ସପ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହାକୁ ଟାଣେ; ଏହି ଚକ୍ରର ତିନି ମୁଖ, ଅଜର, ଅଭେଦ୍ୟ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏହି ରଥରେ ସପ୍ତ ଜଣେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ସପ୍ତ ଚକ୍ର, ସପ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଏହାକୁ ଟାଣନ୍ତି; ସପ୍ତ ଭଗିନୀ ଏକାଠି ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସପ୍ତ ଗାଈର ନାମ ରଖାଯାଇଛି। କିଏ ପ୍ରଥମ ଅସ୍ଥିହୀନ ଜନ୍ମକୁ ଦେଖିଥିଲେ, ଯିଏ ଅସ୍ଥି ଧାରଣ କରେ? ପୃଥିବୀର ଆତ୍ମା, ଦେବତାଙ୍କ ନିର୍ମାତା—ସେ କେଉଁଠି? କିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ? ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, କିଏ ଦେବତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ରଖିଛନ୍ତି? ବଛ୍ଛା ଓ ବଳଦ ଉପରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସପ୍ତ ଧାଗା ବୁନିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, କିଏ ଛଅ ଆକାଶ ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଅଜନ୍ମା ରୂପ ଦେଲେ—ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଏକ? ଯିଏ ଏହି ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି କହନ୍ତୁ; ଗାଈମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରୁ ଦୁଧ ଉଠାନ୍ତି, ଆବରଣ ପିନ୍ଧି ତାଙ୍କ ପାଦକୁ ଜଳ ଆଣନ୍ତି। ମାତା ପିତା ସହ ଅମୃତ ଅଂଶ ଅଂଶୀଦାର କଲେ; ଆରମ୍ଭରେ ମନରେ ଏକାଠି ହେଲେ; ଗର୍ଭ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବିଦିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ଉଚ୍ଚାରଣ ପାଇଁ ଯାଞ୍ଚିଗଲେ। ମାତା ଡାହାଣ ଯୋକରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲେ; ଗର୍ଭ ଗର୍ଭରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ବଛ୍ଛା ଗାଈମାନେ ଅନୁସରଣ କରି, ତିନି ଦୂରରେ ବିଶ୍ୱର ରୂପ ଦେଖିଥିଲେ। ତିନି ମାତା, ତିନି ପିତା ଧାରଣ କରି, ଏକ ଉପରେ ଉଠିଥିଲେ, ଚକ୍ର ଅକ୍ଷ ଅଶ୍ରାନ୍ତ; ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପୃଷ୍ଠରେ କଥା ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା କରନ୍ତି। ବାର ଖିଲି ଥିବା ଚକ୍ର ଅମୃତାକାଶରେ ଘୂରୁଛି; ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି, ସହଦୁଇ ପୁଅ, ସପ୍ତଶତି ବିଶିଷ୍ଟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ପଞ୍ଚ ପଦ ଥିବା ପିତା, ଦ୍ୱାଦଶ ଆକାର ଦୂର ଆକାଶରେ ବସିଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉପରକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସପ୍ତ ଚକ୍ର, ଛଅ ଅକ୍ଷ ଉପରେ ନିର୍ମିତ। ପଞ୍ଚ ଖିଲି ଥିବା ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହିଠାରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଏହି ଅକ୍ଷ ଭାରେ ଉତ୍ତାପିତ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଅଭେଦ୍ୟ। ଏହି ଚକ୍ର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରାରେ ଘୂରୁଛି, ଦଶ ଯୋଜିତ ଏହାକୁ ଉପରେ ଧରିଛନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ଷୁ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ବସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ କହନ୍ତି, ସାଥି ସପ୍ତ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଯାହାରୁ ଛଅ ପୋଷିତ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଏକାକୀ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଏହି ଦେବପୁତ୍ର ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏପରି କହନ୍ତି।