ଏକ ପବିତ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଶ୍ୱକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପାକ କରାଯାଉଛି, ତାହାର ଦେହରୁ ଯେଉଁ ରସ ଅଗ୍ନିରେ ପିତା ହୋଇ ଚୁଅଁଡ଼ିକୁ ଝରିଯାଏ, ସେଉଁଠି ସେଇ ଝରଣା ମାଟି କିମ୍ବା ଘାସ ଉପରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହାକୁ ଦେବତାମାନେ ଓ ଯୋଗ୍ୟମାନେ ନିଅନ୍ତୁ, ଏହି ପବିତ୍ର ଦାନ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଯେଉଁମାନେ ପାକା ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ କହନ୍ତି “ସୁଗନ୍ଧ ଅନ୍ନକୁ ଆଣ,” କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମାଂସର ଅଂଶ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଆମ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚୁ। ଯେଉଁ ଝରଣା ରାନ୍ଧୁଥିବା ଭାଣ୍ଡରୁ ଝରେ, ଯେଉଁ ଭାଣ୍ଡ, ଛାଣନି, ଢାକଣା, କଢ଼ା, କାଟିବା ଉପକରଣ— ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଶ୍ୱକୁ ଘେରି ରହନ୍ତୁ। ଅଶ୍ୱ ଯେଉଁ ଦିଗରେ ଚାଲିଲା, ବସିଲା, ଘୁରିଲା, ତାହାର ଚାରିଟି ଗୋଡ଼ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲା, ଯେଉଁ ଜଳପାନ କଲା, ଭକ୍ଷଣ କଲା— ସେସବୁ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ପିତ ହେଉ। ଅଗ୍ନି, ଧୂଆଁ ମାରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା, ତୁମକୁ ଦଗ୍ଧ କରିନାହୁଁ; ଉଜ୍ୱଳ ତଳୱାର ତୁମ ଶରୀରକୁ ଛୁଅନାହୁଁ। ଯେ ଆହୁତି ସଜାଇଯାଇଛି, ପବିତ୍ର ହୋଇଛି, ଓ ବଶଟ୍ ମନ୍ତ୍ରରେ ଚିହ୍ନିତ, ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ଅଶ୍ୱ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଅଶ୍ୱ ପାଇଁ ଚାଦର ଓ ବସ୍ତ୍ର ଓ ସୁନା ଛଡ଼ାଯାଏ, ସେହିବେଳେ ପ୍ରିୟ, ଶୀଘ୍ରପଦ, ଚତୁଷ୍ପଦ ଅଶ୍ୱକୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରେଷିତ କରାଯାଏ। ଅଶ୍ୱ, ତୁମକୁ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରହାର କରାଯାଇଥିଲା— ଚାବୁକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି— ଯେପରି ଆହୁତିକୁ ଚମଚ ଛୁଏ, ମନ୍ତ୍ରରେ ମୁଁ ସେସବୁ ଦୋଷକୁ ତୁମଠାରୁ ମୁକ୍ତ କରେ। ଅଶ୍ୱର ଚଉତ୍ରିଶି (୩୪) ପାଞ୍ଜ, ଦିବ୍ୟ ବନ୍ଧନ, ତାହାର ଭୂମିକା ଚାପି ଆସେ; ଅଙ୍ଗସବୁ ଅଖଣ୍ଡ ରହ, ଯୋଡ଼ସବୁ ଢିଲା କର, ଛେଦ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉ। ଟ୍ୱଷ୍ଟାର ଦ୍ୱାରା ଏକ ଛେଦ, ଦୁଇ ନିୟାମକ, ଏବଂ ଋତୁ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମ ଅଙ୍ଗ ସଜାଏ, ସେଠାରୁ ଆହୁତି ଅଗ୍ନିକୁ ଦିଏ। ତୁମ ଦେହ ଏକତ୍ରିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ପ୍ରିୟ ତାପ ତୁମକୁ ଦଗ୍ଧ କରିନାହୁଁ; ତଳୱାର ଶରୀର ଉପରେ ରହିନାହୁଁ; ଲୋଭୀ, ଅସାବଧାନ କାଟିବାଳା ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରିନାହୁଁ, ଛୁରୀ ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗି ଦିଅନାହୁଁ, ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଆଘାତ କରି ଯୋଡ଼ି ଦିଅନାହୁଁ। ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁନାହୁଁ, ତୁମେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହଉନାହୁଁ; ଉତ୍ତମ ପଥରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯାଉଛ। ଶ୍ୟାମା ମାଦିନୀମାନେ, ଚିତ୍ରା ମାଦିନୀମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ଯୁକ୍ତ; ଅଶ୍ୱ ଗଧାର ଯୋକରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଏହି ଅଶ୍ୱ ଆମକୁ ଉତ୍ତମ ଗୋଧନ, ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱ, ସନ୍ତାନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଉ। ଅଦିତି ଆମକୁ ନିର୍ମଳତା ଦିଅନ୍ତୁ; ଅଶ୍ୱ, ନୈବେଦ୍ୟ ବୋହି, ଆମକୁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଦିଅ। ଅଶ୍ୱ ଜନ୍ମ ସମୟରେ, ସମୁଦ୍ର କିମ୍ବା ଜଳରୁ ଉଠି ଯେପରି ପ୍ରଥମ ଚିତ୍କାର ହୋଇଥିଲା, ଗୃଧ୍ରର ପଖ, ହରିଣର ବାହୁ— ଏହି ସବୁ ତୁମ ମହିମାର ଜନ୍ମ ଘଟାଇଥିଲା, ହେ ଅଶ୍ୱ। ଏହି ଅଶ୍ୱକୁ ଯମ ଦାନ କରିଥିଲେ, ତ୍ରିତା ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ଏଉଠାରେ ଚଢ଼ିଥିଲେ; ଗନ୍ଧର୍ବ ତାହାର ବାଗଡ଼ୋର ଧରିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଅଶ୍ୱକୁ ଗଢ଼ିଥିଲେ, ଓ ବସୁମାନେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ତୁମେ ଯମ, ତୁମେ ଆଦିତ୍ୟ, ତୁମେ ତ୍ରିତା ଗୁପ୍ତ ନିୟମରେ; ତୁମେ ସୋମ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ, ତୁମର ତିନି ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରଖାଯାଏ। ତୁମର ତିନି ବନ୍ଧନ ସ୍ୱର୍ଗରେ, ତିନି ଜଳରେ, ତିନି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ; ଭାରୁଣ ତୁମକୁ କୃପା କରୁନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମର ଉଚ୍ଚତମ ଉତ୍ସ ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ହେଉଛି ତୁମର ନଅ ପରିଶୁଧି, ଏହି ହେଉଛି ତୁମର ଖୁରର ଚିହ୍ନ, ଶକ୍ତିର ସ୍ଥାନ। ଏଠି ମୁଁ ତୁମର ଉତ୍ତମ ବାଗଡ଼ୋର ଦେଖିଲି, ଯାହା ଅମୃତତ୍ୱର ରକ୍ଷକମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ମୁଁ ମନରେ ତୁମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲି, ଦିନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଭାବେ ଦେଖିଲି; ଉତ୍ତମ ପଥରେ ଧୂଳି ସହ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଦେଖିଲି, ପଖ ଥିବା ଏକ ଚରାଇ ଭଳି। ଏଠି ମୁଁ ତୁମର ଉଚ୍ଚତମ ରୂପ ଦେଖିଲି, ଗାୟର ପାଦ ନିକଟରେ ପୋଷଣ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା; ମାନବ ତୁମ ଭୋଗ ଅନୁସରଣ କରି, ପ୍ରଥମେ ଔଷଧିକୁ ଧରେ, ସେ ତୁମକୁ ଖୋଜେ। ରଥ ତୁମକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯୁବକ ଅନୁସରଣ କରେ, ଗାଁ, କନ୍ୟାମାନଙ୍କର ମାଲିକ ଅନୁସରଣ କରେ; ଦେବମଣ୍ଡଳ ତୁମ ମିତ୍ରତା ଅନୁସରଣ କରେ, ଦେବତାମାନେ ତୁମ ଶକ୍ତିକୁ ମାପିଛନ୍ତି। ସୁନା ଶିଙ୍ଗ ଓ ଶୀଘ୍ରପଦ ଅଶ୍ୱ, ତାହାର ପାଦ ଓ ମନ ଗତିଶୀଳ; ଇନ୍ଦ୍ର ତଳେ ଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ନୈବେଦ୍ୟ ଚାହିଁ, ଏହି ଅଶ୍ୱକୁ ଚଢ଼ିଥିଲେ; ଅଶ୍ୱ ପ୍ରଥମେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ, ସୁକୁମାର କମର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱ; ହଂସମାନେ ପଙ୍କ୍ତି ଭଳି ଏକସାଥି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଯେବେ ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଚାଲିଯାନ୍ତି। ତୁମର ଦେହ ଉଡ଼ିବାକୁ ଚାହେ, ତୁମର ମନ ପଥରେ ବାତାସ ଭଳି ଚାଲେ; ତୁମର ଶିଙ୍ଗ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରସାରିତ, ଅରଣ୍ୟରେ ସଚେଷ୍ଟ ଭାବେ ଘୁରୁଛି। ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ଅଶ୍ୱ ଚାରା ନିକଟକୁ ଆସେ; ଛାଗ ତାହାର ନାଭିରେ ପ୍ରଥମେ ଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପଛରେ ଗାନ କରି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଅଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କ ପାଖକୁ, ଉଚ୍ଚ ସିଂହାସନକୁ ଯାଏ; ଏହିଦିନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ମାର୍ଗ, ଏବଂ ପୂଜକ ପାଇଁ ଫଳ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ଏହି ସୁନ୍ଦର, ଧୂସର କେଶ ଥିବା ହୋତାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମଧ୍ୟମ ଭାଇ ଅଛି, ସେ ଖାଏ; ତୃତୀୟ ଭାଇ ଘୃତ ଛାଡ଼ି; ଏଠି ମୁଁ ସପ୍ତପୁତ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ କୁଳପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ସାତଜଣ ଏକଚକ୍ର ରଥକୁ ଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ଏକ ଅଶ୍ୱ, ସାତ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଏହାକୁ ଟାଣେ; ଚକ୍ରର ତିନି ନାଭି, ଏହା ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅଭେଦ୍ୟ, ଏହି ଉପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହି ରଥ ଉପରେ ସାତ ଜଣ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ସାତ ଚକ୍ର, ସାତ ଘୋଡ଼ା ଏହାକୁ ଟାଣେ; ସାତ ଭଉଣୀ ଏକତ୍ରିତ, ସେଉଁଠି ଗାୟର ସାତ ନାମ ରଖାଯାଇଛି। କିଏ ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମକୁ ଦେଖିଥିଲା, ଅସ୍ଥିବିହୀନ ଯେଉଁ ଅସ୍ଥି ବୋହେ? ପୃଥିବୀର ଆତ୍ମା, ଦେବତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟା— ସେ କେଉଁଠି? କିଏ ଜାଣି, ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ?