ଏକ ସମୟର କଥା, ବୃହତ୍ ସଭାରେ ବୈଦିକ ଋଷିମାନେ ଏକ ମହାନ୍ ଯଜ୍ଞ ଉପଲକ୍ଷେ ଅଶ୍ୱମେଧ ବିଧିର ଗାଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ମନରେ ଏହି କାମନା କଲେ—ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଅର୍ୟମାନ, ଇନ୍ଦ୍ର, ରିଭୁକ୍ଷିନ୍ମାନେ, ଓ ମାରୁତମାନେ ଆମର ଉପରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖିବେ ନାହିଁ, ଯେଉଁବେଳେ ଆମେ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ବୀର ଅଶ୍ୱର ଶୌର୍ୟ ଉପରେ କଥା କହୁଛୁ। ଯଦିଓ ଅଶ୍ୱଟି ଅବଯୁକ୍ତ ଥିଲା, ତଥାପି ଏହା ପାଇଁ ବିଶେଷ ବସ୍ତ୍ର ଢାକି ଏହାକୁ ଅଗ୍ରଗତି କରାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ଯଜ୍ଞ ପଥ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପୂଷଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମାର୍ଗ ହେଉଥିଲା। ପୂଷଣଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଏକ ଛାଗକୁ ଅଶ୍ୱର ଆଗରେ ଆଣାଯାଉଥିଲା, ଏହି ଛାଗଟି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଗ୍ୟ ହେଉଥିଲା। ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସୌଶ୍ରବସ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ। ଯଥାବଧି ଦିନ ଏସିଲା, ଯେଉଁବେଳେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯଜ୍ଞ ଅଶ୍ୱକୁ ତିନିଥର ଦେବତାଙ୍କୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରାଇଲେ, ସେଠି ପୂଷଣଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଭାଗ ଗଲା, ଏବଂ ଛାଗଟି ଯଜ୍ଞର ସୂଚନା ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଲା। ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁମାନେ ହୋତା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଅଗ୍ନିକୁ ଦୀପ୍ତ କରୁଥିବା, ଶିଳାଧାରୀ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ପ୍ରଶଂସକ, ସେମାନେ ଏହି ସୁସଂଖଳିତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋମଦ୍ୱାରା ନିଜ ଗୃହକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ଯୂପ ତିଆରି କରନ୍ତି, ବୋଝି କରନ୍ତି, ଅଶ୍ୱ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଯୂପ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଦ୍ରୁତ ଅଶ୍ୱ ପାଇଁ ରାନ୍ଧଣ ଜମା କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ଆମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚୁ। ମୋର ପ୍ରେରିତ ଚିନ୍ତା ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାନ ନିଆଉ, ଯେପରି ଆମ ଆଶା ପୂରଣ ହୁଏ, ଯେପରି ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଆମେ ଅଶ୍ୱକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ସାଥୀ କରିଛୁ। ଅଶ୍ୱର ଯେଉଁ ଦାଡ଼ି, ବାନ୍ଧନ ଦୋରି, ମୁଣ୍ଡ ଦୋରି, ରେନ୍ସ, କିମ୍ବା ମୁହଁରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଘାସ—ଏସବୁ ଦେବତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ରହୁ। ଅଶ୍ୱ ମାଂସର ଯେଉଁଠିକି ମାଛି ଲାଗିଛି, କିମ୍ବା ଛୁରି ବା କୁହାଡ଼ି ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଇଛି, କିମ୍ବା କାଟୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ହାତରେ ବା ନଖ ତଳେ ଯାହା ଅଛି—ଏସବୁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉ। ଅଶ୍ୱ ଉଦରରୁ ଯାହା ବାହାର କରାଯିବାକୁ ଥାଏ, କିମ୍ବା କাঁচା ମାଂସର ଗନ୍ଧ, ପ୍ରବୀଣ କାରିଗରମାନେ ସେଉଁଠିକି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଭଲଭାବେ ଉବା ହୋମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଉଥିବା ଅଶ୍ୱ ଦେହରୁ ଯେଉଁ ରସ ଟପିଯାଏ, ଏହା ମାଟି ବା ଘାସରେ ଝରିପଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ଦେବତା ଓ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉ। ଯେଉଁମାନେ ପକାଯାଇଥିବା ଅଶ୍ୱକୁ ଦେଖନ୍ତି, 'ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଂସ ଆଣ' ବୋଲି କହନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱ ମାଂସର ଅଂଶ ଚାହାନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ଆମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚୁ। ଯେଉଁ ରସ ପକାଯାଇଥିବା ଭାଣ୍ଡରୁ ଟପିଯାଏ, ଯେଉଁ ଭାଣ୍ଡ, ଛାଣି, ଢାକଣା, କଞ୍ଚି, କାଟୁଥିବା ଲୋକ—ଏସବୁ ଅଶ୍ୱକୁ ଘେରି ରଉ। ଅଶ୍ୱର ପଦଚାଳନ, ବସିବା, ଘୁରିବା, ଚାରିଟିଏ ପାଦର କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେଉଁ ଜଳ ପିଇଥିଲା, ଯେଉଁ ଖାଇଥିଲା—ଏସବୁ ଦେବତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ରହୁ। ଧୂମ୍ର ଗନ୍ଧ ଓ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି ତୁମକୁ ଦଗ୍ଧ କରୁନାହିଁ, ଚମକୁଥିବା ଛୁରି ତୁମ ଦେହକୁ ଛୁଅନାହିଁ; ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଶୁଦ୍ଧ, ଓ ବଶଟ୍ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ନିବେଦନ ଦେବତାମାନେ ଅଶ୍ୱ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁବେଳେ ଅଶ୍ୱ ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ସୋନା ପତ୍ର ଛଡ଼ାଯାଏ, ସେଉଁବେଳେ ଏହି ପ୍ରିୟ, ଦ୍ରୁତ ଚାଳିତ, ଚାରିପାଦିଅଳି ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରେଷିତ ହୁଏ। ଅଶ୍ୱ, ତୁମକୁ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚୋଟ ଦିଆଯାଇଛି—ଚାବୁକ ବା କଣ୍ଟା, ଯେପରି ହୋମରେ ଅଞ୍ଜଳି ନିବେଦନକୁ ଛୁଏ, ସେପରି ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ତୁମ ପାଇଁ ମୁକ୍ତ କରେଉଛି। ଅଶ୍ୱର ଚଉତ୍ରିଶି ଛାତିପାଟି, ଦେବତାଙ୍କ ବନ୍ଧନ, ତାର ବାଙ୍କା ଚୁରି ଆସୁଛି; ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅଖଣ୍ଡ ରଖ, ସନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଢିଲା କର, କଟିବା ସଫା କର। ଅଶ୍ୱର କଟିବା ଏକ ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ଦୁଇ ଜଣ ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି, ସେପରି ଋତୁ; ମୁଁ ତୁମ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଋତୁଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରେ। ଅଶ୍ୱ, ତୁମ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ର ହେବା ଯେଉଁବେଳେ ପ୍ରିୟ ତାପ ତୁମକୁ ଦଗ୍ଧ କରୁନାହିଁ; ଛୁରି ଦେହରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁନାହିଁ; ଲୋଭୀ କିମ୍ବା ଅବିଚାରୀ କାଟୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରୁନାହିଁ, ଛୁରି ଅଙ୍ଗକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦିଅନାହିଁ, ବା ଏକଠି ମାଡ଼ି ଦିଅନାହିଁ। ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ନୁହଁ, କିମ୍ବା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ନୁହଁ; ଭଲ ପଥରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯାଉଛ; ଅଶ୍ୱାବଳୀ, ଚିତ୍ରାଶ୍ୱୀ ତୁମ ପାଇଁ ଯୁକ୍ତ; ଅଶ୍ୱ ଗଧାର ଜୁଆ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଅଶ୍ୱ ଆମକୁ ଭଲ ଗୋଉଁ, ଭଲ ଘୋଡ଼ା, ପୁଅ, ସମୃଦ୍ଧି ଦିଅ; ଅଦିତି ଆମକୁ ନିର୍ମଳତା ଦିଅନ୍ତୁ; ନିବେଦନ ବୋହି ଆସୁଥିବା ଅଶ୍ୱ ଆମକୁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଦିଅ। ଏହି ଅଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି ବେଳେ, ମହାସାଗରରୁ ଉଠୁଥିବା ପ୍ରଥମ ଧ୍ୱନି ସହ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଲା—ଗରୁଡ଼ର ପଖ, ହରିଣର ବାହୁ, ଏହି ଅଶ୍ୱର ମହାନତା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ଏହି ଅଶ୍ୱକୁ ଯମ ଦାନ କଲେ, ତ୍ରିତା ଶକ୍ତି ଦେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ଏହାରେ ଆସି ଚଢ଼ିଲେ; ଗନ୍ଧର୍ବ ତାହାର ରେନ୍ସ ଧରିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହାକୁ ତିଆରି କଲେ, ଓ ବସୁମାନେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ଅଶ୍ୱ, ତୁମେ ଯମ, ତୁମେ ଆଦିତ୍ୟ, ତୁମେ ତ୍ରିତା; ତୁମେ ସୋମ ସହିତ ଏକତ୍ର ଅଛ; ତୁମର ତିନିଟି ବନ୍ଧନ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତିନି ବନ୍ଧନ ସ୍ୱର୍ଗରେ, ତିନି ଜଳରେ, ତିନି ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଅଛି; ଅଶ୍ୱର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉତ୍ସ କେଉଁଠି, ବରୁଣ ଦୟା କରନ୍ତୁ। ଏହି ଅଶ୍ୱର ନବଟି ପବିତ୍ର କରାଯିବା ପଦ୍ଧତି ଅଛି; ଏହାର ଖୁରର ଚିହ୍ନ, ଶକ୍ତିର ସ୍ଥାନ; ମୁଁ ତୁମର ଭଲ ରେନ୍ସ ଦେଖିଛି, ଯାହା ଅମୃତତ୍ୱର ରକ୍ଷକମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ମୁଁ ମନରେ ତୁମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲି, ଦିନେ ଉଡୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଦେଖିଲି; ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ଭଲ ପଥରେ ଧୂଳି ସହ ଚାଲୁଥିଲା, ପକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଦେଖିଲି।