ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପାନୀୟ ସୋମର ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ବିଶେଷ ପାତ୍ରକୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଇନଥିଲା। ତାହା ଦେଖି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତ୍ୱଷ୍ଟା କହିଲେ, “ଚଳ, ଏହାମାନେ ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ପାନ କରନ୍ତି, ଏହାମାନେ ପାତ୍ରକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି, ଏହାମାନେ ଦଣ୍ଡିତ ହେବେ।” କେହି ନୂତନ ନାମ ଦେଇ ପିଷଣ କରୁଥିଲେ, କେହି ନାରୀମାନଙ୍କ ନାମରେ ପାତ୍ରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଦୁଇଟି ବୟାଲି ଘୋଡ଼ାକୁ ଯୁକ୍ତ କଲେ, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ତାଙ୍କ ରଥକୁ ଯୋଗାଇଲେ, ବୃହସ୍ପତି ସମସ୍ତ ଆକାର ଧାରଣ କରି ଆସିଲେ। ରିଭୁ, ବିଭ୍ବନ, ଓ ବାଜା—ଏହି କୌଶଳୀ ଦେବତାମାନେ ଆସି, ବଳିବିତରଣ କାମରେ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାରେ ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଗଠନ କଲେ, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧା ଗାଈକୁ ପୁଣି ଯୁବତୀ କଲେ। ସୌଧନ୍ବନମାନେ ଘୋଡ଼ାରୁ ପୁନର୍ବାର ଘୋଡ଼ା ତିଆରି କଲେ, ରଥ ଯୋଗାଇ ଦେବତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ପାଣି ପିଅ,” କିମ୍ବା, “ଏହି ପିଷିତ ସୋମ ପିଅ।” ଯଦି ତୁମେ, ସୌଧନ୍ବନମାନେ, ଏହାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ତୃତୀୟ ପିଷଣରେ ଆନନ୍ଦ କର। କେହି କହିଲେ, “ଅଧିକ ପାଣି ହେଉ।” ଅନ୍ୟେ କହିଲେ, “ଅଧିକ ଅଗ୍ନି ହେଉ।” ଆଉ କେହି କହିଲେ, “ପାତ୍ର ଅନେକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟିତ ହେଉ।” ସଠିକ୍ ଭାବେ କଥା କହି, ସେମାନେ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। କେହି ଗାଈର ଉରୁରୁ ପାଣି ନେଇଯାଏ, କେହି ମାଂସ କଟି କୁକୁର ପାଇଁ ଭରିଦିଏ, କେବଳ ଜଣେ ମଳକୁ ହଟାଏ। ଏଠିରେ ପିତାମାତାମାନେ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ କଲେ? ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ବାହାରେ ନେଇଯାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଆମ ପାଇଁ ଘାସ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ; ଫେରାଇ ଆଣିଲେ, ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷତାରେ ପାଣି ଦେଇଥିଲେ। ଗୃହରେ ଯେଉଁ ଗୁପ୍ତ ଥାଏ, ହେ ରିଭୁମାନେ, ଆଜି ତୁମେ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ସଂସାରକୁ ପରିଦାଉଥିଲେ, ସେଇ ସମୟରେ ସେହି ପିତାମାତା କେଉଁଠି ବସିଥିଲେ କିମ୍ବା ଯାଇଥିଲେ? ସେଉଁଠି ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହାତ ନେଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଯିଏ କଥା କହିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଅ। ଯେତେବେଳେ ରିଭୁମାନେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଗୁପ୍ତ, କିଏ ଆମକୁ ଜାଗାଇଲା?” ଏକ ମେଷ କୁକୁରକୁ କହିଲା, ଯିଏ ଜାଗାଇଥିଲା, “ଏହି ଦିନ ପରେ ବର୍ଷ ଶେଷରେ ଏହି ଉତ୍ତର ମିଳିଛି।” ଦିନରେ ମାରୁତମାନେ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ପୃଥିବୀରେ ଅଗ୍ନି ଅଛି, ଏହି ବାୟୁ ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଗତି କରେ; ଭାରୁଣ ଜଳ ଓ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ଯାଉଛନ୍ତି—ଏହି ସମସ୍ତେ, ଶକ୍ତିର ସନ୍ତାନମାନେ, ତୁମକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏବେ ଆମେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଯେପରି ମିତ୍ର, ଭାରୁଣ, ଆର୍ୟମାନ, ଇନ୍ଦ୍ର, ରିଭୁକ୍ଷିଣ୍, ମାରୁତମାନେ, ଆମେ ଅସ୍ୱମେଧ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଅଶ୍ୱର ବୀର କାର୍ଯ୍ୟକୁ କଥାହେବା ସମୟରେ କିଛି ଦୋଷ ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଯୁକ୍ତ ଘୋଡ଼ାର ମୁଖରୁ ଉପହାର ନେଇ, ଚାଦର ଢାଙ୍କି ଆଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପୂଷଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମାର୍ଗ ଏହି ସମୟରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ଚାଲା ଘୋଡ଼ା ପୂଷଣଙ୍କ ଭାଗରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱ ପূର୍ବରୁ ନେଇଯାଯିଥାଏ; ପ୍ରିୟ ପିଠା ଯେପରି ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ସଉଶ୍ରବସ ପାଇଁ ଏହାକୁ ପ୍ରେରଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଉଚିତ ସମୟରେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱକୁ ତିନିଥର ପରିକ୍ରମା କରାନ୍ତି, ସେଠାରେ ପ୍ରଥମ ପୂଷଣଭାଗ ଯାଏ, ଏବଂ ଛାଗ ଦେବତାଙ୍କୁ ବଳିର ସୂଚନା ଦିଏ। ଏଠି ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳକ, ପାଥରଧାରୀ, ଏବଂ ପ୍ରଶଂସକ—ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଳି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତୁମ ଗୃହ ଭରିଦିଅ। ଯେଉଁମାନେ ଯୂପ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଯୂପ ବୋଝିନ୍ତି, ଅଶ୍ୱର ଯୂପ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ଆମ ପାଖକୁ ଆସୁ। ମୋର ପ୍ରେରଣା ଦେବତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଯାଉ, ଯେପରି ଆଶା ଆସେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଆମେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେବତାଙ୍କ ପୋଷଣ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ କରିଛୁ। ଅଶ୍ୱର ଯେଉଁ ଦୋରି, ବନ୍ଧନ ରଶି, ମୁଣ୍ଡ ଦୋରି, ଦାଡ଼ି କିମ୍ବା ମୁଁହରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଘାସ—ଏସବୁ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ତୁମ ପାଇଁ ହେଉ। ଅଶ୍ୱର ମାଂସ ଯାହାକୁ ମାକି ଛୁଇଁଛି, କିମ୍ବା ଛୁରି କିମ୍ବା କୁହାଡ଼ି କଟିଛି, କିମ୍ବା ଚିରଣକାରଙ୍କ ହାତରେ କିମ୍ବା ନଖ ତଳେ ଅଛି—ଏସବୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଅ। ଯେଉଁ ଅଂଶ ଉଦରରୁ ହଟାଯିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା କাঁচା ମାଂସର ଗନ୍ଧ—ଦକ୍ଷ ଚିରଣକାର ଏହାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଭଲ ଭାବେ ରନ୍ଧି ଦିଅନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନିରେ ରନ୍ଧି ହେଉଥିବା ଘୋଡ଼ା ଶରୀରରୁ ଯାହା ଝରେ, ଏହା ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ଘାସରେ ପଡ଼ିନଅ, ଦେବତା ଓ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଅ। ଯେଉଁମାନେ ରନ୍ଧାଅଶ୍ୱକୁ ଦେଖନ୍ତି, କିମ୍ବା କହନ୍ତି “ସୁଗନ୍ଧ ଆଣ,” ଏବଂ ଅଶ୍ୱମାଂସର ଅଂଶ ଚାହନ୍ତି—ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ଆମ ପାଖକୁ ଆସୁ। ଯେଉଁ ଝରା, ପାତ୍ର, ଝାଲି, ଡେକ୍ସେଲ, କଣ୍ଡା, ଚିରଣକାର—ଏସବୁ ଅଶ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରନ୍ତୁ। ଅଶ୍ୱର ଯେଉଁ ପଦଚିହ୍ନ, ବସିବା, ଘୁରିବା, ଏବଂ ଚାରିଟିଆ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଇଛି; ଯେଉଁପରି ତାହା ପିଇଛି, ଖାଇଛି—ଏସବୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଅ। ଅଗ୍ନି, ଧୂଆଁ ମାରୁଥିବା ଓ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା, ତୁମକୁ ଦଗ୍ଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଚମକୁଥିବା ଛୁରି ତୁମକୁ ଛୁଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧ, ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଚିହ୍ନିତ ବଳି ଦେବତାମାନେ ଅଶ୍ୱରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଅଶ୍ୱ ପାଇଁ ଚାଦର ଓ ସୁନା ଦିଆଯାଏ, ଏହି ପ୍ରିୟ, ଶୀଘ୍ର, ଚାରିପାଏଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରେଷିତ ହୁଏ। ଘୋଡ଼ା, ତୁମକୁ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିରେ ଚୋଟ ଲାଗିଛି—ଅନ୍ତଃପ୍ରେରଣ କିମ୍ବା ଚାବୁକରେ; ଯେପରି ବଳିରେ ଚମଚ ଛୁଉଛି, ତେଁପରି ପବିତ୍ର ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଏସବୁ ତୁମ ପାଇଁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି। ଅଶ୍ୱର ଚଉତ୍ରିଶି ପାଞ୍ଜା, ଦିବ୍ୟ ବନ୍ଧନ, ତାଙ୍କର ବକ୍ର ଧାର—ଦକ୍ଷତାରେ ଅଂଗ ଅଖଣ୍ଡ ରଖ, ଯୋଡ଼କୁ ଶିଥିଳ କର, କଟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କର।