ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କଥା ଏଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି। ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା, ଯେଉଁମାନେ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱର ମହା ଆଧାର, ଧର୍ମମୟ ଓ ଅପାର। ସେମାନେ ନିଜ ଦକ୍ଷତା ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଆକାଶର ଶକ୍ତିକୁ ଉଦ୍ଭବ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଗାୟକୁ ଯୋକରେ ବାନ୍ଧାଯାଏ, ସେପରି ସେମାନେ ଜଳକୁ ଚଳିତ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆବରଣକୁ ଅପସାରଣ କରନ୍ତି, ଧୂଳି ଓ ଭୂମିକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ଉପରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି ରେ ସବୁ କିଛି ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଉଷା ତାଙ୍କର କିରଣ ନେଇ ଆସନ୍ତି, ଦକ୍ଷ ନାରୀମାନେ ପରି। ଦୀର୍ଘ କେଶଧାରୀ ଭକ୍ତ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ନିକଟିଆସିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ପଥ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ। ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଭାବନାକୁ ମୁକ୍ତ ଓ ପୋଷିତ କରନ୍ତି, କବିମାନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଯଥାର୍ଥ ଉପଚାର ଓ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେହି ଋତ୍ୱିଜ୍ ଓ କବିଙ୍କୁ ସେମାନେ ନିଜେ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସବୁଠୁ ପ୍ରଥମେ ଯଜ୍ଞ, ପଶୁ ଓ ଧର୍ମରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ମନ ଯେପରି ଚଳିତ ହୁଏ, ଏହି ଭାବନା ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରାଯାଏ। ଅକ୍ଷୟ ଚିତ୍ତରେ ସେମାନେ ଅନେକ ଧନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ସେମାନେ ଧନ ଓ ସମ୍ପଦ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ବଳବାନ୍ମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ କେବେ ଦିନ, ନଦୀ, ଦେବତା କିମ୍ବା ବ୍ୟବସାୟୀ କ୍ଷତି କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ସେମାନେ ଅତି ଭୂଷିତ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ନିର୍ମଳ, ତାଙ୍କର କୃତି ନିର୍ମଳ। ସତ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅସତ୍ୟକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଉପଦେଶ ମହାନ, ଦେବତାଙ୍କର ନିୟମ ପ୍ରଥମେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରଥମେ ଚରଣଧାରୀ ପ୍ରାଣୀ ଚାଲିଯାଏ, କିଏ ତାଙ୍କର ଏହି ଗୁପ୍ତ ଗୁଣ ଜାଣିଛି? ଗର୍ଭ ତାଙ୍କର ଭାର ବହନ କରେ, ସତ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରି ଅସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ ଯୁବତୀଙ୍କର ପ୍ରେମିକ ଚାରିପଟେ ଘୁରୁଛି, ଆସୁନାହାନ୍ତି; ଏକ ଆବରଣ ପିନ୍ଧି, ବିଶାଳ ହୋଇ ଛଡ଼ିପଡ଼ୁନାହିଁ, ଯାହା ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ ନିବାସ। ଅଶ୍ୱ ଓ ଚାବୁକ ଛଡ଼ା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଏକ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କର ଶିଖର ଉଠାଇ ଦୌଡ଼ୁଛି। ଯୁବକମାନେ ଅବୁଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ କରି, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗୀତ ଗାଇ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ଗାୟମାନେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅଧିକ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଉନ୍ତୁ, ଜଣେ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବିକା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତୁ, ଓ ତିନି ଜାଗାର ମାତୃ ଆଦିତିକୁ ଉତ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ। ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଆମେ ତୁମକୁ ଆମର ପ୍ରିୟ ଅର୍ପଣ, ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ଦିଅ, ଆମର ଷ୍ଟୁତି ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ ହେଉ, ଆମ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ହେଉ। ମିତ୍ର ବରୁଣଙ୍କୁ ଆମେ ଏକତ୍ରିତ ଭାବେ ଉପାସନା କରୁ, ଘୃତ ଓ ଭକ୍ତି ସହ; ପୂଜାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ଦାନକୁ ଚିନ୍ତାରେ ଆମ ପାଖକୁ ଆଣନ୍ତି। ମୋର ଷ୍ଟୁତି ମିତ୍ର ବରୁଣଙ୍କୁ ପହଁଚୁ, ଯେପରି ଭଲ ରଚିତ ଶ୍ଲୋକ; ଯେତେବେଳେ ପୂଜାରୀ ତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଦୟା ଆସୁ। ଆଦିତି, ପୋଷକ ଗାୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମିତ୍ର ବରୁଣଙ୍କୁ ନିବେଦନ ଦେଇଛନ୍ତି; ଯେପରି ପୂଜାରୀ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏମିତି ମାନବ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି। ମଦିରା, ଗାୟ, ଓ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୋଷିତ କରନ୍ତି; ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱାମୀ ଆମକୁ ଗୋଧୂଳି ଗାୟ ଦୁଧର ରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ। ଏବେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମହା କାର୍ଯ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ସେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ତିନି ପଦେ ମାପିଥିଲେ, ଉଚ୍ଚ ନିବାସ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ମହାନ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ପରି ପ୍ରଶଂସିତ, ତାଙ୍କର ତିନି ବିଶାଳ ପଦକ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିସ୍ତାରିତ। ମୋର ଷ୍ଟୁତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ତିନି ପଦ ଦେଇ ବିଶ୍ୱକୁ ମାପିଥିବା, ପାହାଡ଼ ର ମହାନ୍ତ, ପହଁଚୁ। ତାଙ୍କର ତିନି ପଦ ମଧୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱଭାବତଃ ଆନନ୍ଦଦାୟକ; ସେ ଏକା ଭାବେ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବଭକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ମଧୁର ଝରଣା। ଆମେ ତାଙ୍କର ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଗାୟମାନେ ଚରାଏ; ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଛି। ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ପାନକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ଷ୍ଟୁତି ଦିଆଯାଏ; ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥିବା ଅଜୟ ଶକ୍ତିମାନମାନେ ବଡ଼ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ଦୁଇଁଜଣ ଦୃଢ଼ ଓ ଶୀଘ୍ର, ସୋମପାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଦୁର୍ବଳ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆତିକ୍ରମ କରି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଯାଏ, ମାତାମାନେ ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣକାରୀ ପାଖକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ପୁଅ ନିମ୍ନ ଓ ଉଚ୍ଚ ନାମକୁ ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ରଖେ, ତୃତୀୟ ପଦ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ। ଆମେ ଏହି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁ, ତିନି ପଦ ଦେଇ ଜୀବନ ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ତାଙ୍କୁ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପଦ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦେଖି ପାରନ୍ତି, ତୃତୀୟ ପଦ କେହି ଛୁଇଁପାରିନାହାନ୍ତି, ଆକାଶର ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଚାରି ଓ ନବେଁଟି ନାମ ସହ ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ର ପରି ଅବିରତ ଚଳିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମହା ରୂପକୁ ଷ୍ଟୁତି ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ, ସେ ଯୁବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଆହ୍ୱାନକୁ ସ୍ବୀକାର କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏକ ମିତ୍ର ପରି ଉପାସନା କରିବାଯୋଗ୍ୟ, ଘୃତ ଅର୍ପଣରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ବିତା ଦୀପ୍ତିମାନ, ତାଙ୍କର ପଦକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସେ ବିସ୍ତାରିତ। ଏହିପରି, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଷ୍ଟୁତି ଓ ଯଜ୍ଞ ଦିଅ, ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ଦେଇ ଯଶ ଲାଭ କରନ୍ତି।