ଏହି ପବିତ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ ବିଶ୍ୱର ଦୁଇ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଭ ସମାନ ବଳଶାଳୀ ଏକ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ସେ ଜୀବନ୍ତ, ସ୍ତୁତିମୟ ଓ ଗର୍ଭରେ ବି ପ୍ରବେଶ କରି ବସନ୍ତି । ସେ ଦୂର୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ, ମେଘ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅତି ସମ୍ପ୍ରତିକ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଶତଗୁଣ ବଳ ସହିତ ଗତି କରନ୍ତି । ଦ୍ୱିଜାତି ଏହି ଦେବତା ତିନି ଉଜ୍ୱଳ ଲୋକରେ, ସମସ୍ତ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତିଷ୍ଠିତ ଅଛନ୍ତି; ସେ ଜଳର ଆସନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହୋତା ଭାବରେ ବିରାଜିତ । ଏହି ଦ୍ୱିଜାତି ହୋତା ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଯଶସ୍ବୀ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛନ୍ତି; ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକ ସେଠାରେ ସୋମ ରସ ନିବେଦନ କରେ, ସେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ । ଏହି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆମେ ପୁନଃପୁନଃ ଦାନକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଡାକିଛୁ, କାରଣ ସେ ଆମର ନିଜ; ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ଅଟଳ ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଛନ୍ତି, ଆମ ମହତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ଆସନ୍ତି । କେବଳ ଧନୀ, କ୍ରୁଧ୍ଧ, କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚସ୍ୱର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ବି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ ଯେଉଁମାନେ ସେଠି ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ନ ଅଧର୍ମୀଙ୍କୁ । ଏହି ଜ୍ଞାନୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସବୁଠୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ହେବାକୁ ଆମେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁ । ମିତ୍ରଙ୍କ ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ପାଇଁ, ସଭା ଓ ଜଳରେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ଦୁଇ ଲୋକ ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ୱରରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ପ୍ରିୟ, ପୂଜ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଧାରକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ସୋମ ରସ ଅର୍ପଣ କରୁଥିବା ଉପାସକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା, ମିତ୍ରଙ୍କ ପରି, ସ୍ୱୟଂ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ପଥ ପାଇଁ ସ୍ତୁତି ହୁଅନ୍ତି, ଓ ଗୃହର ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହି ଦେବତାମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ବଡ ନୈପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଅମୃତ ଓ ଧର୍ମମୟକୁ ବହନ କରନ୍ତି, ହୋତା ଭାବେ ଉପାସନାକୁ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ନେତୃତ୍ୱ ଦେନ୍ତି । ଏହି ମହାନ, ପ୍ରିୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଧାର, ଏହି ଦୁଇ ଅସୁର ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି, ଧର୍ମମୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ; ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ନୈପୁଣ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି, ଗାଏକୁ ଯେପରି ଜୁଆରେ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଏ, ସେମାନେ ଜଳକୁ ଚଳାନ୍ତି । ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ମହିମା ଦ୍ୱାରା ଆବରଣ ଉତ୍ତୋଳିତ ହୁଏ, ଧୂଳି, ଆଧାର ସ୍ଥିର ହୁଏ; ସେମାନେ ଉପରେ ଧ୍ୱନି କରନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଖୋଜନ୍ତି, ଯେପରି ଉଷା ତାଙ୍କର କିରଣ ସହିତ ଦକ୍ଷ ନାରୀମାନେ ପରି ଆସନ୍ତି । ଏଠିକୁ ଅମୃତତା ପାଇଁ ଦୀର୍ଘକେଶୀ ଆସିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ ପଥ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ; ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆମ ଚିନ୍ତାକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, କବିଙ୍କ ମନକୁ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି । ଯିଏ ଯଥାର୍ଥ ଉପାସନା ଓ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେକୁ ସେବନ କରେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ହୋତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପାସନା ନେତୃତ୍ୱ କରି ସେହି ଗୀତ, ଉପସ୍ଥାନରେ ଶୁଭ ଦୟା ଦେନ୍ତି । ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା, ପ୍ରଥମେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଧନଧାନ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ଧର୍ମମୟ, ମନ ଯେପରି ଚଳିତ, ତେଣୁ ତେଣୁ ସେମାନେ ମନନ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ବହିବାଯାନ୍ତି, ଅକ୍ଷୟ ମନ ସହ ଧନ ଦେନ୍ତି । ସେମାନେ ଧନ ଧାନ୍ୟ ବହନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମର୍ଥମାନେ ଧନ ଦେନ୍ତି, ସେମାନେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଦିନ, ନଦୀ, ଦେବତା, ବଣିକ୍ମାନେ କେବେ ବି ସେମାନଙ୍କ ମହିମାକୁ କ୍ଷତି କରିପାରିନାହାନ୍ତି । ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ ଭାରି ଅଲଙ୍କୃତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତା ନିର୍ମଳ, ସୃଷ୍ଟି ସତ୍ୟ; ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅସତ୍ୟକୁ ଦୂର କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଜ୍ଞାନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ସତ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାନ ସେମାନେ ମହାନ, ତିନି କୋଣ ଘା, ଚାରି କୋଣ ଭୟଙ୍କର, ଦେବ ନିୟମ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । ପଦାତିମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହାକୁ କିଏ ଜାଣିଛି? ଗର୍ଭିଣୀ ସତ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରେ, ଅସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ । ଯୁବତୀମାନଙ୍କର ପ୍ରେମୀ ଚାରିପାଖରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଆସେ ନାହିଁ; ଯିଏ ଆବୃତ, ବିସ୍ତୃତ, କିନ୍ତୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ, ସେ ମିତ୍ର ବରୁଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ ନିବାସ । ଘୋଡ଼ା ବିନା, ଚାବୁକ ବିନା ଜନ୍ମା, ଗଞ୍ଜନ୍ତି ଓ ତାଳ ଉପରେ ଦୃଢ଼, ଯୁବକମାନେ ଅବିବେକୀ ସ୍ତୁତିକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି, ମିତ୍ର ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସକୁ ସ୍ତୁତି କରିଛନ୍ତି । ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତ ଗାଅଁ ଏଠି ଉପଚୟ ଦେଉ, ପଥ ଜାଣିଥିବା ଉପାସକ ଅନ୍ନ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେ ଆଦିତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରି ରୂପ ବିସ୍ତୃତ କରନ୍ତି । ମିତ୍ର ବରୁଣ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଉପହାର, ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ଦିଅ; ଆମର ସ୍ତୁତି ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ ହେଉ, ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉ । ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ଆମେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ଉପହାର ଓ ଭକ୍ତି ସହ ପୂଜା କରୁ; ଘୃତ ଦ୍ୱାରା, ପୁରୋହିତମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଉପହାର ଚିନ୍ତାରେ ଆମ ପାଖକୁ ଆଣନ୍ତି । ମୋର ସ୍ତୁତି ମିତ୍ର ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ, ଯେପରି ଭଲ ଗୀତ ଉପସ୍ଥାନ ଦିଏ; ଯେତେବେଳେ ପୁରୋହିତ ରିତିରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ ଆପଣଙ୍କ ଦୟା ଆଣନ୍ତି । ଆଦିତି, ପୋଷକ ଗାଏ, ସତ୍ୟ ଓ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ଉପହାର ଦେଇଛନ୍ତି; ଯେପରି ପୁରୋହିତ ଆପଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ଉପହାର ଦିଏ । ମଦକର ଦ୍ରବ୍ୟ, ଗାଏ ଓ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ, ଦେବମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ପ୍ରାଚୀନ ନାୟକ ଆମକୁ ପିତଳ ଗାଏର ଦୁଧର ରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ । ଏବେ ଆମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଯିଏ ପୃଥିବୀର ସୀମାକୁ ମାପିଛନ୍ତି; ଉପର ନିବାସ ସ୍ଥିର କରି, ତିନି ବଡ଼ ପଦକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ପ୍ରଭା, ପାହାଡ଼ରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିବା ଦୁର୍ଦ୍ଦମ୍ୟ ପଶୁ ପରି, ସେମାନଙ୍କ ତିନି ବଡ଼ ପଦକ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ବସିଛି ।