ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ, କୃପା ଓ ଦୟାର ଗାଥା ଉତ୍ତରାଧୁନିକ ଋଷିମାନେ ଗାଇଛନ୍ତି। ପୁରାତନ କାଳରେ ତୁଗ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ଭୁଜ୍ୟୁ ମହାସାଗରର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟଙ୍କ ତୀବ୍ର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାରେ ବସି ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଉପକାର ଦ୍ୱାରା ତୁଗ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ପୁଣି ଯୁବକ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ତୁଗ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପୁଅ ଅଜା ଯେତେବେଳେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଥିଲେ, ସେ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ତାଙ୍କ ବେଗୁନ୍ଥିବା ରଥ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟଙ୍କ ଏହି କୃପା ଏବଂ ଉଦାରତା ସେମାନେ ପୁଣି ପ୍ରମାଣ କଲେ। ଏକ ଅନ୍ୟ ଦିନ, ଅଜା ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ବଟେରା ପକ୍ଷୀକୁ ବଘା ଠାରୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ବିଜୟୀ ସାଥୀ ସହ ଗଲେ, ପାହାଡ଼ରେ ଜନ୍ମନେଇଥିବା ବିଷାକ୍ତ ଶତ୍ରୁକୁ ଦଳନ କଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଯୁଗଳ ବୃକ୍ୟକୁ ଶତ ମେଷ ଦେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୟାଳୁ ପିତାଙ୍କ ସହ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଥିଲେ। ଋଜ୍ରାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଅନ୍ଧ ଥିବା ଲୋକକୁ ଆଲୋକର ଦାନ କଲେ। ଏହି ଋଜ୍ରାଶ୍ୱ ଯେତେବେଳେ ଡାକିଲେ, ଏକ ବଘିନୀ ରୂପୀ ମହିଳା କହିଲେ, “ଓ ବଳବାନ୍! ଆସନ୍ତୁ।” ଏହି ଭାବେ ପ୍ରେମିକ ଯୁବକ ଋଜ୍ରାଶ୍ୱ ଶତେଇ ଏକ ମେଷ ସହ ଦେଖିଲେ। ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟଙ୍କର ମହାନ ସହାୟତା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା। ଘରବଡିଆ ମହିଳା ଯେତେବେଳେ ଥକିଯାଇ ଡାକିଲେ, ତେବେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସହାୟତାକୁ ଆସିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦ୍ୱୟ ହରାଇଯାଇଥିବା ଗାଈକୁ ମିଳାଇ ଶୟନ ଲୋକ ପାଇଁ ଦୁଧ ଦେଲେ, ଏବଂ ପୁରୁମିତ୍ରଙ୍କ ଜନାନୀଙ୍କୁ ଭିମଦାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆଣିଲେ। ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଯେ, ବଘା ସହ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟ ଯବ ଚାଟିଲେ, ଏବଂ ଏକ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଗାଈରୁ ଦୁଧ ଦୋହନ କଲେ। ଦାସ୍ୟୁ ଉପରେ ବକୁର ସହରେ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟ ଗର୍ଜନ କଲେ, ଆର୍ୟମାନେ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋକ ଦେଲେ। ଏହି ଦ୍ୱୟ ଅଥର୍ବଣ ଦଧିଚିଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଯୋଡ଼ିଦେଲେ। ଦଧିଚି ମଧୁର ବାକ୍ୟ କହିଲେ ଯେତେବେଳେ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟ ତାଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଦେଲେ। ଜ୍ଞାନୀ ସଦା ଏହି ଦ୍ୱୟଙ୍କ କୃପା ଚାହିଁଥିଲେ। ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟ ମୋର ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ନସତ୍ୟା, ଆମକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସନ୍ତାନସମୃଦ୍ଧି ଧନ ଦିଅ। ଏହି ଦ୍ୱୟ ବଧ୍ରିମତୀଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହସ୍ତ ଥିବା ପୁଅ ଦେଲେ। ତିନିଥର ଏହି ଦ୍ୟୁତିହୀନ, ବିକଳାଙ୍ଗ ଲୋକକୁ ପୁଣି ଜୀବନ ଦେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ପୁରାତନ ପୌରୁଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟଙ୍କର, ପୂର୍ବତନ ଗୀତରେ ଗାଇଯାଇଛି। ଆମେ ବଳବାନ୍ ସନ୍ତାନ ସହ ପୂଜା କରି ତାଙ୍କ ସଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବାକୁ ଚାହୁଁ। ଏହାପରେ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟଙ୍କ ରଥକୁ ଡାକାଯାଏ, ଯାହା ଶ୍ୟେନ ପରି ତୀବ୍ର, ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ, ମନୁଷ୍ୟର ମନ ଠାରୁ ବେଗୁନ୍ଥିବା, ତିନି ଯୁଗଳ ଘୋଡ଼ାରେ ଯୁକ୍ତ, ବାୟୁ ଚାଳିତ। ତିନି ଯୁଗଳ ରଥରେ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟ ଆସନ୍ତି, ଗାଈମାନେ ଦୁଧ ଦେଉ, ଘୋଡ଼ା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ, ଆମ ନାୟକ ବଢ଼ନ୍ତୁ। ଏହି ଚକ୍ରବାହି ରଥରେ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟ ଗୀତ ଶୁଣନ୍ତି। ପୁରାତନ କାଳରୁ କବିମାନେ ତାଙ୍କ ତୀବ୍ର ଫେରା ପଥ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଅଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟଙ୍କ ରଥକୁ ଶ୍ୟେନ ଯୋଗାଯୋଗ କରେ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ହବିରେ ଆଣନ୍ତି। ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ରଥ ଦୃଢ଼, ଦିନକନ୍ୟା, ସୂର୍ଯ୍ୟର କନ୍ୟା, ଏହାରେ ଆରୋହଣ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ପକ୍ଷୀ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱୟ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଯାନ୍ତି। ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟ ତାଙ୍କ ଔଷଧ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦନାଙ୍କୁ ଉନ୍ନତ କଲେ, ତୁଗ୍ରଙ୍କ ପୁଅକୁ ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରାଇଲେ, ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ପୁଣି ଯୁବକ କଲେ। ଏହି ଦ୍ୱୟ ଆତ୍ରୟୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦୁଧ ଦେଲେ, କାନ୍ବ ଅନ୍ଧକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇଲେ। ଶାୟୁ ଦୁଃଖରେ ଥିବାବେଳେ ଗାଈକୁ ଦୁଧ ଦେଲେ, ଭିଷ୍ପଳାଙ୍କ ପାଇଁ ଚେରା ପାଦ ପୁଣି ଯୋଡ଼ିଦେଲେ। ପେଦୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟ ଧଳା, ଇନ୍ଦ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ଦେଲେ। ଜହୁତ୍ର ନାମକ ମହାନ ନାୟକ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ ହେଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦ୍ୱୟ ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଆମେ ନିଷ୍ଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଡାକୁଛୁ। ଧନ ଦେଉଥିବା ରଥରେ ତାଙ୍କ ଗୀତ ଗ୍ରହଣ କରି ଆସନ୍ତୁ। ନସତ୍ୟା, ନୂତନ ଶ୍ୟେନ ଗତିରେ ଆସନ୍ତୁ, ପ୍ରତିଦିନ ପୂଜାରେ ତୁମକୁ ଡାକାଯାଏ, ପ୍ରଭାତରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ। ମୁଁ ତୁମ ରଥକୁ ଡାକୁଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା, ହଜାର ରଶି, ଶ୍ରବଣ କରୁଥିବା, ଶତଧନ୍ୟ ଧନ ଦେଉଥିବା। ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣାଦାୟକ ପ୍ରାର୍ଥନା ଚତୁର୍ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ, ଉତ୍ତାପ ଦେଉଥିବା ହବି ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି, ତୁମ ରଥ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ଦାତାକୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପରି ଉଠାଇ ନେଉଛ। ଭୁଜ୍ୟୁ ପ୍ରାୟ ନଶ୍ୱାସ୍ଥିତିରେ ଥିବାବେଳେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଲେ, ଦିବୋଦାସ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ପଥ ତିଆରି କଲେ। ତୁମ ଚମତ୍କାରି ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଗାୟକ ତୁମ ଯୁବକ ରଥକୁ ଯୋଗାଇଛି, ଦିନକନ୍ୟା ତୁମକୁ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଚାହିଁ ଚୟନ କରିଛି। ତୁମେ ରେଭାକୁ ବନ୍ୟାରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ, ଶୀତରେ କଂପିଥିବାକୁ ଉଷ୍ମା ଦେଲେ, ଗାଈକୁ ଶକ୍ତି ଦେଲେ, ଉପାସକଙ୍କ ଆୟୁ ଦୀର୍ଘ କଲେ। ତୁମେ ବନ୍ଦନାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟାବସ୍ଥାରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ, ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଯେପରି ରଥ ମରାମତି କରନ୍ତି, ସେପରି। ପ୍ରେରଣାଦାୟକ ଋଷିକୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଲେ। ଦୂର ସ୍ଥାନରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଏକଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ, ତୁମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ ଦୃଢ଼ ହେଲା। ତୁମ ମଧୁର ମଧୁମକ୍ଷିକା, ସୋମ ପାନ କରୁଥିବା, ଉଶିଜଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ତୁମକୁ ଡାକୁଛି। ତୁମେ ଦଧିଚିଙ୍କ ମନ ଆଣିଲେ, ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣିଲେ। ପେଦୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟ ପ୍ରଚୁର କୃପା ଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ପାଇଲେ, ଦୁଃଖକୁ ସହଜ କଲେ, ଲୋକଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ସମର୍ଥନ କଲେ।