ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟଙ୍କର ଦିନେ ଦିନେ ଦୟାମୟ, ଶୌର୍ୟମୟ କାହାଣୀ ଦେବ ଉପନିଷଦର ପୃଷ୍ଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ଦିଏ। ଏକ ସମୟରେ, ରେଭା ନାମକ ଋଷି ଜଳର ଗଭୀର ଅନ୍ତରେ ଗୋପନ ହସ୍ତରେ ରହିଥିଲେ। ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିରେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଅଭାଗା ନିଶ୍ଚିନ୍ତି, ନାଶର କୋଳେ ଶୁଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ବସିଥିବା ପରି ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ; ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ଏକ ଗୋପନ ଶୁଭ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣ ପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଥିଲେ, ପୂଜା ପାଇଁ ଉତ୍ତୋଳିତ କରିଥିଲେ। କକ୍ଷୀବତ ପଜ୍ରିୟ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ତୀବ୍ର ଅଶ୍ୱର ଖୁରରୁ ଶତ ଘଡ଼ି ମଧୁ ଜନମାନ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରବାହ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା କୃଷ୍ଣୀୟ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ଭିଷ୍ଣାପ୍ୱ ଦାନ କରିଥିଲେ; ଘୋଷା ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ବୟସ୍କ ହେଉଥିବା ଝିଅକୁ ବିବାହୀ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଶ୍ୟାବ ପାଇଁ ଚମତ୍କାର ଦାନ, କଣ୍ବ ପାଇଁ ପୃଥିବୀର ମହାତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ; ନାର୍ଷଦା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ କୀର୍ତି ଦାନ କରିଥିଲେ। ଅନେକ ରୂପ ଧରି, ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ପେଦୁ ନାମକ ତୀବ୍ର ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇଥିଲେ, ଯାହା ହଜାର ଶକ୍ତି, ଅଜୟ, ନାଗ ନିପାତକ ଏବଂ ଗୌରବମୟ ଥିଲା। ଏହି ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ନେଇଛି; ପଜ୍ରା ଦାନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ ଆସିଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ମାପ ଦ୍ୱାରା, ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ପ୍ରଶଂସାରେ ଆନନ୍ଦ ହେଇ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କର ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଶକ୍ତି ଦାନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ପଳାକୁ ପୁନଃ ଏକତ୍ର କରିଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୀବ୍ର ତାଲେ, ଗୋପନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ପରି ଦଶମକୁ ଦେଖାଇଥିଲେ। ଚ୍ୟବାନଙ୍କୁ ବୟସ୍କରୁ ଯୁବା କରିଥିଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟକୁମାରୀ ତାଙ୍କ ରଥକୁ ଚୟନ କରିଥିଲେ। ତୁଗ୍ର ପାଇଁ, ପୂର୍ବ ଉପକାର ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଯୁବା କରିଥିଲେ; ଭୁଜ୍ୟୁକୁ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଶ୍ୱରେ ଉଠାଇ ନେଇଥିଲେ। ତୁଗ୍ର ପୁତ୍ର ଅଜା ତାଙ୍କୁ ଡାକିଥିଲେ, ସମୁଦ୍ରରେ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯିବା ପରେ, ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ରଥରେ ଉଠାଇ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଅଜା ଡାକିଥିଲେ, ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ତାଙ୍କୁ ଉଲାଉଥିଲେ; ବଟେର ଦିଆ ଉପକାରରେ, ଉଲାକୁ ଉଲାଇଥିଲେ; ଶତ ବେଡ଼ା ଦାନ କରିଥିଲେ ବୃକ୍ୟା ପାଇଁ; ଋଜ୍ରାଶ୍ୱ ପାଇଁ ଅନ୍ଧକୁ ଆଲୋକ ଦେଇଥିଲେ। ଋଜ୍ରାଶ୍ୱ ଡାକିଲେ, ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ଉଲାକୁ ଉଲାଇ, ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଶତ ଏକ ବେଡ଼ା ଦାନ କରିଥିଲେ। ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟଙ୍କର ଉପକାର ଅତି ମହାନ; ଘରଣୀ ଡାକିଲେ, ତାଙ୍କ ଉପକାର ଦେଇଥିଲେ। ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ଭ୍ରମିତ ଗାଇକୁ ଦେଖି, ଏକ ଶୟାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଦୁଧ ଦେଇଥିଲେ; ବିମଦା ପାଇଁ ପୁରୁମିତ୍ର ଝିଅକୁ ଉପକାର କରିଥିଲେ। ଉଲାକୁ ସହିତ ଜୱାର ଚାଲିଥିଲେ; ଦାସ୍ୟୁ ପାଇଁ ବକୁରା ସହିତ ଉଡ଼ି, ଆର୍ୟା ପାଇଁ ବିଶାଳ ଆଲୋକ ଦେଇଥିଲେ। ଅଥର୍ବନ ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ପାଇଁ, ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ଅଶ୍ୱ ମୁଣ୍ଡକୁ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ; ସେ ମଧୁର ବାକ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗର ଗୁପ୍ତ ମଧୁ ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଜ୍ଞାନୀ ସଦା ତାଙ୍କ ଦୟା ଚାହିଁଥିଲେ; ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ମନର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ନାସତ୍ୟା, ଅପାର ସମ୍ପଦ ଦେଇଥିଲେ। ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ଭଦ୍ରିମତିକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହସ୍ତ ଥିବା ପୁତ୍ର ଦେଇଥିଲେ; ତିନିଥର ଅନ୍ଧକୁ ପ୍ରକାଶ ଦେଇ ଜୀବନ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟଙ୍କର ପୁରାତନ ଶୌର୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ପ୍ରାଚୀନ ଗୀତରେ ଗାଉଥିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ସହିତ ତାଙ୍କ ଅସେମ୍ବ୍ଲିରେ ଆମେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବାକୁ ଚାହୁଁ। ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟଙ୍କର ତୀବ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅତି ଦୟାଳୁ ରଥ ହଳଦିଆ ପକ୍ଷୀ ପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଆସୁଥିଲା; ମନ ଚିନ୍ତାରୁ ବେଗୁ ତୀବ୍ର, ତିନି ଯୁଗ୍ମ ରଥ, ବାୟୁ ଚାଳିତ। ତିନି ଯୁଗ୍ମ ରଥ ଆସି, ଗାଇ ଦୁଧ ଦେଇ, ଅଶ୍ୱ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇ, ନାୟକ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ। ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ର ରଥରେ, ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ଗାୟକଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣିଥିଲେ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ କବିମାନେ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଫେରିବା ପଥ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ। ହଳଦିଆ ପକ୍ଷୀ ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ରଥରେ ଯୋଡ଼ି, ଦୂତି ଦେଇ ଆଣିଥିଲେ; ନାସତ୍ୟା ପାଇଁ ଦିନ ଉପହାରରେ ଆଣିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟଙ୍କର ରଥ ଉଭା ହେଉଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟକୁମାରୀ ତାଙ୍କୁ ଚଢ଼ିଛନ୍ତି; ଚମତ୍କାର ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କୁ ନେଉଛନ୍ତି। ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ତାଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା ଶକ୍ତିରେ ବନ୍ଦନାକୁ ଉତ୍ତୋଳି କରିଥିଲେ; ତୁଗ୍ର ପୁତ୍ରକୁ ସମୁଦ୍ର ପାର କରି, ଚ୍ୟବାନଙ୍କୁ ଯୁବା କରିଥିଲେ। ଆତ୍ରୟୀ ପାଇଁ ଉତ୍ତପ୍ତ ପୁଷ୍ଟି ଦେଇ, କଣ୍ବଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଶାୟୁ ପାଇଁ ଗାଇ ଦୁଧ ଦେଇ, ଭିଷ୍ପଳା ପାଇଁ ଚୋଟ ଚିକିତ୍ସା କରିଥିଲେ; ଭୂଜ୍ୟୁ ପାଇଁ ଶ୍ୱେତ ଅଶ୍ୱ ଦେଇ, ଜୋହୁତ୍ରାକୁ ବିଜୟୀ କରିଥିଲେ। ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ; ଭକ୍ତିରେ ଅବିଚଳିତ; ସମ୍ପଦ ଦାନ କରିଥିଲେ; ଗୀତ ଗ୍ରହଣ କରି ମଙ୍ଗଳ ଆଣିଥିଲେ। ନାସତ୍ୟା ନୂତନ ପକ୍ଷୀ ଗତିରେ ଆସି, ଦିନ ଭୋରରେ ଉପହାରରେ ଆଣିଥିଲେ। ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରଥ, ଶତ ରେଣ୍ଡା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଶ୍ୱ, ଜୀବନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ, ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଡାକିଥିଲେ; ଶତ ଧନ ଦେଇ, ଦୟା ଦେଇ, ବିଶାଳ ପଥ ଦେଇଥିଲେ। ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ପ୍ରାର୍ଥନା ଚାରି ଦିଗରେ ପହଁଚି, ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଉତ୍ତପ୍ତ ଉପହାର ଦେଇଥିଲେ; ଶକ୍ତିର ରଥ ଉପଚାର ଦେଇଥିଲେ। ସଂଘର୍ଷ ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ, ଅଶ୍ୱିନ୍ ଦ୍ୱୟଙ୍କର ରଥ ଦେଖାଯାଉଛି; ଦାନୀକୁ ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଇଁ ନେଇଯିବାରେ ତାଙ୍କର ମହାତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି। ଭୁଜ୍ୟୁକୁ ତାଙ୍କର ଅଶ୍ୱ ଦଳରେ ଉଠାଇ, ଦିଭୋଦାସ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ପଥ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦୟା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।