ଆକାଶର ଝପଟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସହିତ, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଦେବତ୍ୱ ଆକୃତି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏକ ଶକ୍ତି ଅସୀମ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅନ୍ୟଟି ଅନ୍ଧକାର; ହଳଦିଆ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିକୁ ବହନ କରନ୍ତି। ଏହି ଦିନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସମୟରେ, ହେ ଦେବତାମାନେ, ଆମକୁ ପାପ ଓ ଦୋଷରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଅଦିତି, ନଦୀ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ କେଉଁଠିଁ ଆମକୁ କ୍ଷତି ନ ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ଦିବ୍ୟ କ୍ଷଣରେ ମୁଁ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ମୋର ସ୍ତୁତି ଶୈୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଦେଉଛି, ଯେପରି ହଳକା ପବନ ମେଘକୁ ବିସ୍ତାର କରେ। ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧର ସହଯୋଧା ଭଳି ମିଳି ଶୁଭ ଚକ୍ରରେ ରମଣୀଙ୍କୁ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଆଣିଥିଲେ। ସ୍ବର୍ଣ୍ଣମୟ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କ ସହାୟକମାନେ ସହିତ, ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ସବୁବେଳେ ବିଜୟୀ। ଯମଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏମାନଙ୍କ ଗଧା ହଜାର ଜିତିଥିଲା। ତୁଗ୍ର ଭୁଜ୍ୟୁଙ୍କୁ ବିପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ଡାକିଥିଲେ, ଯେଉଁଠିଁ ଅନ୍ୟ କେହି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବେନି। ତେଣୁ ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ନିଜ ନୌକାରେ ଭୁଜ୍ୟୁଙ୍କୁ ଆକାଶ ଓ ଜଳହୀନ ମାର୍ଗ ଦେଇ ଆଣିଥିଲେ। ତିନି ରାତି ଏବଂ ତିନିଥର, ଉଡୁଥିବା ଘୋଡ଼ା ଚଢି ଏହି ଦେବତାମାନେ ସମୁଦ୍ର ଚଉଡ଼ା ଅଟକାଇ ଭୁଜ୍ୟୁଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଉପକୂଳକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ, ତିନି ଶତଚକ୍ର ରଥ, ଛଅ ଘୋଡ଼ା ସହିତ। ଯେଉଁଠିଁ କୌଣସି ଆଧାର ନଥିଲା, ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ, ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ ଓ ଭୁଜ୍ୟୁଙ୍କୁ ଶତ ପଦ୍ମ ନୌକାରେ ବଉଁଦେଇ ରକ୍ଷା କଲେ। ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ଯମଙ୍କୁ ଏକ ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଅନେକ ଘୋଡ଼ାର ମାଲିକ। ଏହି ଦାନ ଅତି ମହାନ, ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ ଓ ସଦା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇ ନାୟକ ପାଜ୍ରିୟ ଓ କକ୍ଷୀବତ୍ ପାଇଁ ଧନ ଭଣ୍ଡାର ଖୋଲିଦେଇଥିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାର ଖୁରରୁ ଶତ ମୃଦୁ ମଦ ଝରାଇଥିଲେ। ବିପଦରେ ଅଗ୍ନିକୁ ରକ୍ଷା କରି, ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ପୁଷ୍ଟି ଦେଇଥିଲେ; ଅଶକ୍ତ ଅତ୍ରିଙ୍କ ସମସ୍ତ ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ନାସତ୍ୟ ଦୂର ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ; ଗୋତମଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଗଭୀର କୁଆଁ ତିଆରି କରି, ଏହାରୁ ସ୍ରୋତା ଭଳି ଜଳ ଝରାଇଥିଲେ। ଚ୍ୟବାନଙ୍କୁ ଜୀବନର ଆଶା ଦେଇ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଯୁବା କରି, କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ବସାଇଥିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହୁଛି, ଯେପରି ବଜ୍ର ମେଘକୁ ବର୍ଷା ଦେଇଥାଏ; ଦଧିଞ୍ଚ ଅଥର୍ବଣ ଅଶ୍ୱମୁଣ୍ଡ ଦେଇ ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ। ପୁରୁଭୁଜା ଦାନଶୀଳ ନାସତ୍ୟଙ୍କୁ ଡାକିଥିଲେ; ସେମାନେ ଶୁଣିଥିଲେ ଓ ସୁନା ହାତଥିବା ଜନକୁ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ବଘୁର ମୁଖରୁ ବସିଥିବା ପକ୍ଷୀକୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖିତ କବିଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଏକ ପକ୍ଷୀ ତାହାର ପଖ ଭଳି, ରାତିର ଖେଳରେ ଭିସ୍ପଳାଙ୍କ ଗୋଡ଼ କାଟି ଲୋହାର ଗୋଡ଼ ଲଗାଇଦେଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଧନ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ ହେଲେ। ଅନ୍ଧ ଋଜ୍ରାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଶତ ମେଷ ଦେଲେ; ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ଧ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇଦେଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର କନ୍ୟା ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କ ରଥ ଚଢ଼ିଥିଲେ, ନିପୁଣ ଶିଳ୍ପର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଜୟୀ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ମନରେ ସମ୍ମତି ଦେଲେ, ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ଦିବୋଦାସ ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ ପାଇଁ ପ୍ରଭା ନେଇ ଆସିଥିଲେ, ଷାଣ୍ଡ ଓ ଶଶକ ଯୁକ୍ତ ରଥ ନେଇ ଏକତାରେ ସମୃଦ୍ଧି ଆଣିଥିଲେ। ନାସତ୍ୟମାନେ ଜାହ୍ନବୀକୁ ଧନ, ପ୍ରଭୁତ୍ୱ, ସନ୍ତାନ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ବୀର୍ୟ ଦେଇ, ଦିନର ତିନି ଭାଗ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗ୍ବନ୍ଧିତ ଜାହୁଷକୁ ରାତିରେ ତାଙ୍କ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ନେଇ, ଅବିନାଶୀ ପାହାଡ଼ ଅତିକ୍ରମ କରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏକ ଗୃହ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଧନ ନେଇ ଆସି, ଶତଶତ ଜିତିଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୂର କରିଥିଲେ। ଏକ ତୀର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସାହାଯ୍ୟରେ ଆସିଥିଲେ; ତଳୁ କିମ୍ବା ଉପରୁ ନିଜ ଘୋଡ଼ାକୁ ତିଆରି କରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ଏକ ଶୟାନ ଯୁବକ ପାଇଁ ଗାଈରେ ଦୁଧ ପୂରିଦେଇଥିଲେ। ଯିଏ ଡାକେ, ଯିଏ ସ୍ତୁତି କରେ, ତାଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ସମାଧାନ ଦିଅନ୍ତି; ହାରାଇଯାଇଥିବା ପଶୁକୁ ଯେପରି ମିଳିଥାଏ, ଏମିତି ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ଦିଅନ୍ତି। ଦଶ ରାତି ନଅ ଦିନ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧି ରହିଥିବା ରେଭାଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କଥା କହିଛି; ମୋ ପାଇଁ ଭଲ ଗୋଉ, ଭଲ ବୀର ମିଳୁ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ଦିଗକୁ ଯିବା ଭଳି ପହଞ୍ଚିପାରିବି। ପ୍ରାଚୀନ ଋତ୍ବିଜ୍ ମଧୁର ସୋମ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି; ଖୁସିର ଅର୍ପଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ—ହେ ନାସତ୍ୟ, ଶକ୍ତି ସହିତ ଆସନ୍ତୁ। ତୁମର ରଥ ମନ ଠାରୁ ଶୀଘ୍ର, ଭଲ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସେ; ଏହା ନ୍ୟାୟପଥରେ ଆଣେ—ଏହି ପଥ ଆମକୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ପଞ୍ଚଜନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ବିପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତିକୁ ନିମ୍ନ କରି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ। ଦୂରରେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଘୋଡ଼ା ଭଳି ଋଷି ରେଭାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ବିନାଶ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଇଥିବାକୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ରହିଥିବା ପରି, ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ଚମକୁଥିବା ସୁନାର ଗହନା ଭଳି ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। କକ୍ଷୀବତ୍ ପାଜ୍ରିୟ ପାଇଁ ଏହି ସ୍ତୁତିୟୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ତିନ୍ହାଙ୍କ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାର ଖୁରରୁ ଶତ ମଧୁ ଦେଇଥିଲେ। ବିଷ୍ଣାପ୍ୱକୁ କୃଷ୍ଣୀୟଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଘୋଷାଙ୍କୁ ବିବାହ ଦେଇଥିଲେ, ଯିଏ ବଢ଼ିଯାଉଥିଲେ। ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ଶ୍ୟାବକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, କଣ୍ବକୁ ଭୂମିର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ; ନାର୍ଷଦଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତି ଦେଇଥିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ପେଦୁଙ୍କୁ ବହନ କରିଥିଲେ—ଏହି ଘୋଡ଼ା ହଜାରମୁଖୀ, ଅଜୟ, ନାଗନାଶକ ଓ ମହିମାମୟ।