ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଂଶକୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ତୟାରି ହେଉଛନ୍ତି କି ଅପ୍ରସ୍ତୁତ, ତଥାପି ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି। ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ—“ଏହି ଅର୍ପଣ ଶୁଣ, ଆସ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଛି।” ମିତ୍ରମାନେ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ନେଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ଗୃହପତିଙ୍କୁ ପରିବାର ଲୋକମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା ପରି। ଋଷି ଅର୍ପଣକୁ ପାତ୍ରରେ ଶୁଦ୍ଧ, ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ, ଏବଂ ନୂତନ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ସବୁଠୁ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ଦୂଧରେ ଦାଣ୍ଡିଆ ହୋଇଥିବା ସୋମା ରସର ଦ୍ରବ୍ୟ ପିଇବାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର ଅନେକ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଆମକୁ ଉପହାର ଦେଉ। ଉତ୍ତମ ହାତରେ ଧନ ନେଇ ଆମକୁ ଦିଅ, ତୁମେ ନଦୀର ନାଥ ଓ ଧନର ଅଧିକାରୀ। ପାହାଡ଼ରେ ଘୂରିବା ଭୟଙ୍କର ପଶୁ ପରି, ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର ଦୂର ଦେଶରୁ ଆସିଛନ୍ତି। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଭଙ୍ଗ କର, ଶତ୍ରୁତାକୁ ଦୂର କର। ଇନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଭ ପରି। ଅମିତ୍ରକୁ ଦୂର କରି, ଦେବମାନେ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ଜଗତ୍ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। ଏଠି, ଏକ ନାମ ଥିଲା ପ୍ରଥା ଓ ସପ୍ରଥା; ଅନୁଷ୍ଠୁଭ ଛନ୍ଦରେ, ଅର୍ପଣ ହେଉଛି ହବି। ବସିଷ୍ଠ ଧାତା, ସବିତୃ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଲୋକରୁ ରଥାନ୍ତରାକୁ ନେଇଯିବା। ସେମାନେ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଉଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥାନ ଖୋଜିଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜ ଧାତା, ସବିତୃ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଲୋକରୁ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ବୃହତ୍ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ଋଷିମାନେ ଚିତ୍ତର ଆଲୋକରେ ପ୍ରଥମ ଦିବ୍ୟ ପଥ ଖୋଜିଲେ, ଯଜୁର୍ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶିଳ୍ପିତ। ଧାତା, ସବିତୃ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଲୋକରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉଷ୍ଣ ହବି ନେଇଯିବା। ବୃହସ୍ପତି ଆମକୁ ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନ ଅତିକ୍ରମ କରି ନେଉ, ଖରାପ ଭାଷାର ଶାପରୁ ଦୂର କରି ଆଣିବେ। ଶତ୍ରୁତାକୁ ଦୂର କର, ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛାକୁ ହଟାଇ, ଉପାସକଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦିଅ। ନାରାଶଂସ ଆମକୁ ପ୍ରଥମ ଅର୍ପଣରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଶେଷ ହବି ଓ ଆହ୍ୱାନରେ ଶୁଭ ଦିଅ। ଶତ୍ରୁତାକୁ ଦୂର କର, ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛାକୁ ହଟାଇ, ଉପାସକଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦିଅ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁଣ୍ଡ ଦେବ, ଅସୁରମାନେକୁ ଦଗ୍ଧ କର, ଯେମାନେ ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ତୀରରେ ଭୂମିକୁ ଭେଦ କରି। ଶତ୍ରୁତାକୁ ଦୂର କର, ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛାକୁ ହଟାଇ, ଉପାସକଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦିଅ। ଋଷି ବୋଲିଲେ—“ମୁଁ ତୁମକୁ ମନରେ ଦେଖିଛି, ତପସ୍ୟାରେ ଜନ୍ମ, ତପସ୍ୟାର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତ। ଏଠି ସନ୍ତାନ ଦିଅ, ଏଠି ଧନ ଦିଅ; ଯେ ଜନ୍ମ କାମନା କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସନ୍ତାନ ଦିଅ।” ମୁଁ ତୁମକୁ ମନରେ ଦେଖିଛି, ନିଜ ରୂପରେ ଦୀପ୍ତ, ଋତୁରୁ ଚ୍ୟୁତ ନୁହେଁ। ଯୁବତୀ ମୋତେ ଆସନ୍ତୁ; ଯେ ସନ୍ତାନ କାମନା କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଦିଅ। ମୁଁ ଅଙ୍କୁରକୁ ଉଦ୍ଭିଦରେ ରଖିଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ରଖିଛି। ପୃଥିବୀରେ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ପୁଅ ଦିଅ। ବିଷ୍ଣୁ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଆକୃତି ଦେଉ, ପ୍ରଜାପତି ଆଉ ଧାତ୍ର ଗର୍ଭକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରନ୍ତୁ। ସିନିବାଳୀ ଗର୍ଭକୁ ରଖନ୍ତୁ, ସରସ୍ୱତୀ ଗର୍ଭକୁ ରଖନ୍ତୁ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱିନୀ ମାନେ ଫୁଲର ମାଳା ପରି ଗର୍ଭକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରନ୍ତୁ। ଅଶ୍ୱିନୀ ମାନେ ଯେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅରଣୀ ଘଷିଛନ୍ତି, ଏହି ଅଙ୍କୁର ଦଶମ ମାସରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଆମେ ଆହ୍ୱାନ କରୁ। ତିନିଜଣ ଦେବତା—ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିବ୍ୟ, ମିତ୍ର, ଆର୍ୟମାନ୍ ଓ ଅଜୟ ଭାରୁଣ—ଅଧିକ ସାହାଯ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ନାହିଁ—ନା ପଥରେ, ନା ଚୌମୁହାନିରେ; ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛାକୁ ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ଏମାନେ ଅଦିତିର ପୁଅମାନେ ଯେଉଁ ମଣିଷକୁ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନର ଆଲୋକ ଦିଅନ୍ତି, ସେ ମଣିଷ ସଦା ଜୀବନ ଲାଭ କରେ। ବାୟୁ ଆମକୁ ଉପଚାର ଦିଅନ୍ତୁ, ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅନ୍ତୁ, ଜୀବନ ଆଗକୁ ନେଉ। ବାୟୁ, ତୁମେ ଆମର ପିତା, ଭାଇ, ମିତ୍ର; ଆମକୁ ଜୀବନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ କର। ଅମୃତ୍ତ୍ୱର ଯେ ଧନ ତୁମର ଘରେ ଅଛି, ବାୟୁ, ତାହାରୁ ଆମକୁ ଜୀବନ ପାଇଁ ଦିଅ। ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ବୃଷଭ ପରି, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛି; ତିନି ଘୃଣାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନେଉ। ଯେ ଦୂର ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛନ୍ତି, ମାରୁଭୂମିରୁ ଉପରେ, ସେ ଘୃଣାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନେଉ। ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକରେ ଅସୁରମାନେକୁ ଦମନ କରନ୍ତି, ବୃଷଭ, ସେ ଘୃଣାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନେଉ। ଯେ ସବୁକିଛି ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଏକାଠି ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଘୃଣାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନେଉ। ଯେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦୂର ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଅଗ୍ନି, ସେ ଘୃଣାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନେଉ। ଏବେ, ତ୍ୱରିତ ଅଶ୍ୱକୁ ଜାତୱେଦାସ୍କୁ ଅର୍ପଣ କର; ଏହି ଆସନ ଆମ ପାଇଁ ହେଉ। ଏହି ଜାତୱେଦାସ୍କୁ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦାନବୀର, ମୁଁ ମହା ଷ୍ଟୁତି ଦେଉଛି। ଯେ ଆଲୋକ ଜାତୱେଦାସ୍ର, ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ ନେଇଯିବା, ସେମାନେ ଆମର ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତୁ। ଏହି ବିଚିତ୍ର ଗାଈ ଆଗକୁ ଚାଲିଛି, ଜନନୀ ପାଖରେ ବସିଛି, ପିତା ପାଖରେ ଯାଇଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଚାହିଛି। ସେ ଉଜ୍ଞ୍ୱଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚଳି, ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି ଓ ଦେଉଛି; ବୃଷଭ ଆକାଶକୁ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ସେ ତିରିଶି ସ୍ଥାନରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି; ତ୍ୱରିତ ଅଶ୍ୱ ପାଇଁ ଭାଷା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ପ୍ରଭାତ ଆସିଲେ, ଦିନଗୁଡିକ ସହିତ। ଉଷ୍ମାରୁ ଋତ୍ତି ଓ ସତ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲା; ତାହାରୁ ରାତି ଜନ୍ମ ନେଲା, ତାହାରୁ ବାହିଁଥିବା ସାଗର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସାଗର ଓ ବାହିଁଥିବା ଜଳରୁ ବର୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ବିଭାଜିତ କଲେ, ସମସ୍ତ ଚଳିତର ନାଥ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପୂର୍ବ ପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଦିବି ନିର୍ମାଣ କଲେ। ଉଜ୍ଞ୍ୱଳ ଅଗ୍ନି, ସଭାରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଜଳାଯାଉଛନ୍ତି; ଅଲ୍ତାରରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଧନ ଆଣିଦିଅ।