ଏକ ସମୟରେ, ଋଷିମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଲେ—ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ରକ୍ଷା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏ ବରୁଣ, ମିତ୍ର, ଅର୍ୟମାନ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ଆମେ ଯେପରି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ସୁରକ୍ଷା ଦିଅ। ଦେବତାମାନେ, ଯେପରି ଆପଣମାନେ ଗୋହୁଁକୁ ଶଳ୍ୟ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେପରି ଆମକୁ ଦୁଃଖ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନି, ଆମ ଅପମଙ୍ଗଳକୁ ଦୂର କର, ଯେପରି ଏକ ନାଉକା ନାବିକ ଜୀବନ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଏ।” ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ପ୍ରାର୍ଥନା ସମୟରେ, ରାତି ଦେବୀ ନିଜ ତାରାମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଆସିଲେ। ସେ ନିଜ ସମସ୍ତ ମହିମାକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରି, ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ସ୍ଥଳକୁ ଆଲୋକରେ ଭରିଦେଲେ। ଅମୃତ ଦେବୀ ରାତି ଆସି, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଦେଲେ। ତାଙ୍କର ଆଗମନରେ ତାଙ୍କର ବୋନ ଉଷା ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ଅପରାଜିତ ହୋଇ ହସିବା ବନ୍ଦ କଲା। ଆମେ ଯେଉଁପଥରେ ଚାଲୁଛୁ, ସେଇ ରାତି ଆମକୁ ଗଛରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଯେପରି ଅଟେ, ସେପରି ଆଶ୍ରୟ ଦିଅନ୍ତୁ। ଗାଁ, ଚରାଇଁ, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜୁଥିବା ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ। ରାତି ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଗଲା—ଉଲ୍ଲୁ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ଓ ଚୋରଙ୍କୁ ଆମ ପଥରୁ ଦୂର କର, ଆମକୁ ଦୃଢ଼ ସୁରକ୍ଷା ଦିଅ। ଅନ୍ଧକାର ଆସି ଆମ ସମ୍ନିପାତ ହୋଇଛି, ଏ ରାତି, ଋଣ ପରି ଏହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କର। ଗାଏ ଯେପରି ଗୋଶାଳାକୁ ଫେରେ, ଆମେ ତୁମ୍ଭ ଚରଣକୁ ଆସିଛୁ। ଆକାଶକୁ କନ୍ୟା ରାତି, ଏମିତି ଏକ ଅଜେୟ ଷ୍ଟୁତି ଗ୍ରହଣ କର। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଗଲା—“ମୋ ତେଜସ୍ବିତା ସଭାରେ ଦେଖାଯାଉ, ଆମ ଉନ୍ନତି ହେଉ। ଚାରିଦିଗ ଆମକୁ ନମସ୍କାର କରୁ, ତୁମେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଦିଅ। ସମସ୍ତ ଦେବତା—ଇନ୍ଦ୍ର, ମାରୁତ, ବିଷ୍ଣୁ, ଅଗ୍ନି—ସଭାରେ ଆମ ସହିତ ରହନ୍ତୁ। ମଧ୍ୟାକାଶ ଆମ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ହେଉ, ବାୟୁ ଆମ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବହୁ। ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଯଜ୍ଞ କରି ଧନ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ଆମକୁ ଶ୍ରୀ, ଶୁଭ ଅନୁଗ୍ରହ ଦିଅନ୍ତୁ। ପୂର୍ବଜ ଦେବ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଅକ୍ଷତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ। ମୋ ଭାବନା ସତ୍ୟ ହେଉ, ମୋ ଯଜ୍ଞ ନିଜ ସ୍ଥାନ ପାଉ, କୌଣସି ପାପ ଆମ ପାଖକୁ ଆସିନଯାଉ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ଅନୁଗ୍ରହ ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ। ଦେବୀମାନେ ଆମକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଶରୀର କିମ୍ବା ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ ନ ହେବୁ। ସୋମ ରାଜା, ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଆମେ କ୍ଷତି ଭୋଗ ନ କରିବାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନି, ନିର୍ବିକଳଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ରୋଷକୁ ଦୂର କର, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରୁ ରକ୍ଷା କର। ଯେଉଁମାନେ ଆମ ବିରୋଧରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଫେରିଯାଉ, ତାଙ୍କର ଜାଗ୍ରତ ମନ ଆମକୁ ଅପରାଜିତ କରିପାରୁନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଚେତନାର ନାୟକ, ଏଇ ଯଜ୍ଞ ଓ ଉପାସକଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ବୃହସ୍ପତି ଓ ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଦେବମହାନ୍ୟ, ସମାବେଶରେ ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଆମ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କୃପା କର, ଆମକୁ କ୍ଷତି ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଆମ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ, ସେମାନେ ଦୂରେ ଯାଆନ୍ତୁ; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ସହିତ ଆମେ ସେମାନେକୁ ଦୂର କରୁ। ଭୂତ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ସେମାନେ ଉପରୁ ଛୁଇଁ ଦିଅନ୍ତୁ; ଦୁଷ୍ଟ ଚିନ୍ତାଧାରା ନେତାଙ୍କୁ ଅଶକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ତିଆରି ହେବା ପୂର୍ବରୁ କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ; ନ ଅସତ୍, ନ ସତ୍, ନ ବାୟୁ, ନ ଆକାଶ। କିଏ ଏହାକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା? କେଉଁଠି? କାହାର ରକ୍ଷାରେ? ଗଭୀର ଜଳ ଥିଲା କି? ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ନଥିଲା, ଅମୃତତା ନଥିଲା, ଦିନ ଓ ରାତିର ଚିହ୍ନ ନଥିଲା। ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱୟଂଚେତନା ବିନା ବାୟୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ତା’ଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନଥିଲା। ଆରମ୍ଭରେ ଅନ୍ଧକାର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଢାକିଥିଲା; ସମସ୍ତ ଜଳ ଅଚିହ୍ନ ଥିଲା। ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତସ୍ଥତା ମଧ୍ୟରେ ତାପର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଏକ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଆରମ୍ଭରେ ଇଚ୍ଛା ଉଦିତ ହେଲା, ଏହି ମନର ପ୍ରଥମ ବୀଜ। ଋଷିମାନେ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ରେ ସତ୍ର ବନ୍ଧନ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ରେଖାକୁ ନିମ୍ନ ଓ ଉଚ୍ଚ ଦେଖିଲେ; ତଳେ ଆଧାର, ଉପରେ ଉଦ୍ବୋଧନ। କିଏ ତଥ୍ୟରେ ଜାଣିଛି—ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛି? ଦେବତାମାନେ ସୃଷ୍ଟି ପରେ ଆସିଥିଲେ; କିଏ ଜାଣିଛି କେଉଁଠାରୁ ଏହା ଉଦ୍ଭବିତ? ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛି, ତାହା ସୃଷ୍ଟିତା ଉପରି ଆକାଶରେ ଥିବା ବିଗ୍ରହ ଜାଣନ୍ତି, କିମ୍ବା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ଚାରିପଟେ ତାନା ହୋଇଥିଲା, ଶତଦିବ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ବିସ୍ତାରିତ। ପୂର୍ବଜମାନେ ଏହାକୁ ବୁନିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହା ଉପକ୍ରମରେ ବସି, 'ଚଳିବା, ଚଳିବା' ବୋଲି କହିଥିଲେ। ଏଠି ଏକ ମଣିଷ ଏହାକୁ ତାନେ, ଏକ ମଣିଷ କାଟେ, ଏକ ମଣିଷ ଏହାକୁ ବୁନେ। ଏହି କିରଣମାନେ ଉପସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞ ପଥ ତିଆରି କଲେ। କ’ଣ ମାପ, କ’ଣ ଆଦର୍ଶ, କ’ଣ ଆଧାର, କ’ଣ ଘୃତ, କ’ଣ ବନ୍ଧନ, କ’ଣ ଛନ୍ଦ, କ’ଣ ପାଠ, କ’ଣ ଷ୍ଟୁତି ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ଦେବତାକୁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ? ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଗାୟତ୍ରୀ ଯୋକ୍ ହେଲା, ସବିତାଠାରୁ ଉଷ୍ଣିକ୍ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା। ସୋମଠାରୁ ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍ ମହାମନ୍ତ୍ର ଉଦ୍ଭବିତ; ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ବୃହତୀ ଉଚ୍ଚାରଣ ଆସିଲା। ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ତେଜସ୍ବିତା ଭାବରେ ବିରାଜ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା; ଦିନ ଅଂଶ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଥିଲା, ତୃଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦ ସହିତ। ଜଗତୀ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ତାହା ଦ୍ୱାରା ଋଷି ଓ ମଣିଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ। ଏହିପରି ଯଜ୍ଞ ଜନ୍ମ ନେଲା, ପୂର୍ବଜମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖିବା ଓ କରିବାକୁ ଶିଖିଲେ। ପୂର୍ବଜମାନେ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ରଥି ରେଖା ପରି ଧରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ, ଉପର, ତଳୁ—ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦୂର କର। ତୁମ ଅପାର ସୁରକ୍ଷାରେ ଆମେ ଆନନ୍ଦ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।