ଏକ ସମୟର କଥା, ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଦେବତାଙ୍କର ମହିମା ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଗାଥାରେ ଗାଇଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଜଳମାନେ—ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଦୂରକୁ ବହିଗଲେ। ତାଙ୍କର ଉତ୍ସ କେଉଁଠି, ମୂଳ କେଉଁଠି, ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି, ଏବଂ ଶେଷ କେଉଁଠି ଅଛି—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା। ଏହି ନଦୀମାନେ ସର୍ପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ। ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତି ଚାହିଲେ ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବହିଯିବାକୁ ପାଇଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଟକିଗଲେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ଏହି ମୁକ୍ତ ନଦୀମାନେ ଗର୍ଜନ କରି, ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ପ୍ରତି ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ପୁରୁଣା ବାଧା ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପଥ ଖୋଲିଦେଲେ। ପୃଥିବୀର ପୁରୁଣା ଧନସମ୍ପଦ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କଲା, ଏବଂ ଅନେକ କୃପାଶୀଳ ଦାନ ଆମ ପାଖକୁ ଆସିଲା। ଏବେ, ଋଷିମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି କହିଲେ—“ଏଇ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆପଣ ସକାଳ ବେଳେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣରେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସୋମରସ ପିଇବେ। ଶତ୍ରୁ ଦଳନ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଶୌର୍ୟ କାହାଣୀ ଗାଉଛୁ। ଆପଣଙ୍କ ରଥ ବିଚାର ଠାରୁ ଶୀଘ୍ର, ଆସନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶ୍ୱେତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ରୂପ ଆପଣଙ୍କ ଦେହକୁ ଛୁଇଁଯାଉ, ଆମ ସଙ୍ଗେ ବସି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତୁ।” ଋଷିମାନେ ଆଉ କହିଲେ—“ଇନ୍ଦ୍ର, ଆପଣଙ୍କ ବଡ଼ ମହିମାକୁ ଏହି ଦୁଇଁ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଯୋଜିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହିତ ଆସନ୍ତୁ, ଆମ ପ୍ରିୟ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ଯେଉଁଠି ସୋମ ପିଇଛନ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଛନ୍ତି, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସୋମ ଚାପିଛୁ। ଏହି ମଧୁର ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେବମାନେ ଚାହାନ୍ତି। ଅନେକ ଜନ ଆପଣଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି, ଆମ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସୋମରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତୁ। ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଗାଇବାକୁ ଯାଉଛୁ—ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗି, ଗାଁକୁ ଗାଁ ଜଳ ଦେଇଲେ, ଗୋମାତାକୁ ଅନ୍ବେଷଣକାରୀ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଇଦେଲେ। ଆପଣ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତୁ, ଏହି ଗୀତ ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତୁ, ଆପଣ ବିନା କିଛି ହେଉନାହିଁ। ଆମ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାନ୍ତୁ, ମିତ୍ରଙ୍କୁ ମନେ ରଖନ୍ତୁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମକୁ ଜୟ ଦିଅନ୍ତୁ, ଅପୂଜକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧନର ଅଂଶ ଦିଅନ୍ତୁ।” ସେହି ସମୟରେ ଦେବମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ବଢ଼ାଇଲେ, ସେ ସୋମ ପିଇ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ମହିମାକୁ ବଢ଼ାଇଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହିମାକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଧାରଣ କଲେ, ଆଲୋକମୟ ମଧୁର ବିନ୍ଦୁକୁ ଧରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ମିଶି ସର୍ପ ଭୃତ୍ରକୁ ଦଳନ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ମାରୁତମାନେ ସହ ବୃତ୍ର ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଭୟଙ୍କର ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ହେଲା। ଜନ୍ମ ସମୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୂର କଲେ, ମାନବୀୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିଲେ, ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗି ଜଳ ପ୍ରବାହ କଲେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବିଶାଳ ଆକାଶ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞରେ ନେତୃତ୍ୱ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲା। ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଅୟସ୍କାନ୍ତ ବଜ୍ର ଧରି, ମିତ୍ର, ଵରୁଣ ଓ ଉପାସକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ତାଙ୍କ ଦୂରଦର୍ଶୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଗାଇ ଉଲ୍ଲାସ ପ୍ରଦାନ କଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଭୃତ୍ରକୁ ଦଳନ କରି, ଅନ୍ଧକାର କୁ ଦୂର କଲେ, ଶତ୍ରୁକୁ ଅବନତ କରିଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ବୀରତାକୁ ବଢ଼ାଇଲେ, ସୋମ ଭରିତ ବାଣୀରେ ତାଙ୍କ ମହିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ଭୃତ୍ର ବଧ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ନ ଦାନ କଲେ, ତାଙ୍କ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଶକ୍ତିରେ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ। ବିବିଧ କୌଶଳ, ବାଣୀ, ମୈତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ମହିମା ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଲେ। ଏହି ମହାନ ଦାନ, ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ା ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଛି। ଆମେ ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରି ସମସ୍ତ ବିପଦ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚାହୁଁ। ଇନ୍ଦ୍ର ଆଜି ଆମକୁ ବିଶାଳ ଓ ଗଭୀର ଶରଣ ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ସମୟରେ, ତିନିପ୍ରକାର ହୋମ ଚାରିପଟେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା। ମାତରିଶ୍ୱାନ ତାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଗଲେ। ଦିବ୍ୟ ଧାରା ଦେବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଲେ। ଦେବତାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ। ତିନି ନାଶକୀ ଦେବୀ ଆଲତାର ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ, ଦୀର୍ଘଶ୍ରବଣ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଥିଲେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ମୂଳକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ଏକ ଯୁବତୀ, ଚାରି ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ଚୁଟି, ଘୃତ ରୂପୀ, ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଉପରେ ଦୁଇ ଶୁଭ୍ର ପକ୍ଷୀ ବସିଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେଖିଥିଲେ। ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖିଲେ, ମାତା ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ମାତାକୁ ଡାକିଲେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଋଷିମାନେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ପକ୍ଷୀକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ଏକ। ସେମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଛନ୍ଦ ରଖି, ବାରଟି ସୋମ ପାତ୍ର ମାପିଲେ। ଛତ୍ତିଶ ଓ ଚାରି ଯୋଗ କରି, ଏହି ଛନ୍ଦ ରଖି, ବାରଟି ପରେ ରଖିଲେ। ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଯଜ୍ଞର ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଘାଟନ କଲେ, ଋକ୍ ଓ ସାମନ୍ ଗୀତରେ ରଥ ଚଲାଇଲେ। ତାଙ୍କ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବଡ଼ ଶକ୍ତି, ସପ୍ତବାଣୀରେ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହେଲା। କିଏ ପବିତ୍ର ଧାରାକୁ ପଥ ଦେଖେଇପାରିବେ, ଯେଉଁଠି ସୋମ ପିଆଯାଏ? ହଜାର ଗୁଣା ପ୍ରଶଂସା, ତାଙ୍କ ମହିମା ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ପରି ବିଶାଳ, ତାଙ୍କ ମହିମା ହଜାର ଗୁଣା, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଯେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି, ବାଣୀ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। କିଏ ଛନ୍ଦର ଏକତା ଜାଣିଛି? କିଏ ବାଣୀକୁ ଯଜ୍ଞ ଆସନ ଉପରେ ରଖିଛି? କିଏ ସତ୍ୟର ଅଷ୍ଟମ ଜନ୍ମକୁ ଚିହ୍ନିଛି? କିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଇ ଶ୍ୱେତ ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖିଛି? କିଛି ଏ ପୃଥିବୀର କିନାରା ଚାରିପଟେ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ରଥର ଦଣ୍ଡରେ ଯୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି।