एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि
त्याची महती एवढी मोठी, तरीही पुरुष त्याहून मोठा आहे. सर्व जीव त्याचा एकच भाग आहेत; उरलेले तीन भाग अमर असून स्वर्गात आहेत.
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि
पुरुषाचे तीन भाग वर गेले; एक भाग पुन्हा इथे जन्माला आला. त्यातून तो सर्व दिशांना पसरला—जे खातात आणि जे खात नाहीत त्यांच्यात.
तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः
त्याच्यापासून विराज जन्माला आली, आणि विराजपासून पुरुष. तो जन्मल्यानंतर, मागे आणि पुढे, पृथ्वीच्या पलीकडे पसरला.
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः
देवतांनी पुरुषाला आहुती म्हणून यज्ञ केला, तेव्हा वसंत ऋतू तुप होतं, उन्हाळा समिधा, आणि शरद ऋतू आहुती होती.
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये
त्यांनी त्या यज्ञाला, आदिकाळी जन्मलेल्या पुरुषाला, कुशावर ठेवून अभिषेक केला. त्या यज्ञाने देव, साध्य आणि प्राचीन ऋषी यज्ञ करीत होते.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशून् ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये
त्या सर्वस्वी अर्पण केलेल्या यज्ञातून दही-तुप एकत्र केलं गेलं. त्याने आकाशातील, जंगलातील आणि गावातील प्राणी निर्माण केले.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत
त्या सर्वस्वी अर्पण केलेल्या यज्ञातून ऋच, साम ही स्तोत्रं जन्मली. त्यातून छंद निर्माण झाले; त्यातून यजुर्वेदही उत्पन्न झाला.
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः
त्यातून घोडे आणि दोन ओळी दात असलेली सर्व जनावरे जन्मली. त्यातून गायी निर्माण झाल्या; त्यातूनच शेळ्या आणि मेंढ्याही उत्पन्न झाल्या.
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते
जेव्हा त्यांनी पुरुषाचे विभाजन केले, तेव्हा त्याला किती भागांत विभागलं? त्याचे तोंड काय, हात कोणते, मांड्या कोणत्या, आणि पाय कोणते म्हणतात?
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत
त्याच्या मुखातून ब्राह्मण जन्माला आला, त्याच्या हातांपासून क्षत्रिय निर्माण झाला; त्याच्या मांड्यांपासून वैश्य निर्माण झाला आणि त्याच्या पायांपासून शूद्र उत्पन्न झाला.
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत
चंद्र त्याच्या मनातून जन्मला, सूर्य त्याच्या डोळ्यातून प्रकट झाला; त्याच्या मुखातून इंद्र आणि अग्नी आले, आणि त्याच्या श्वासातून वायू निर्माण झाला.
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन्
त्याच्या नाभीतून आकाश निर्माण झाले, त्याच्या डोक्यातून द्युलोक घडला; त्याच्या पायांपासून पृथ्वी, त्याच्या कानांतून दिशा निर्माण झाल्या — अशा रीतीने जगांची रचना झाली.
सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम्
त्याच्या सात तोंडांभोवती सात लाकडांची वेष्टने होती, आणि तीन वेळा सात समिधा मांडल्या; देवांनी यज्ञ करताना पुरुषाला पशू म्हणून बांधले.
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः
देवांनी यज्ञाने यज्ञ केला; हेच पहिले धर्मकृत्य होते. त्यांनी त्या दिव्य उंचीला गाठले जिथे प्राचीन साध्य देव राहतात.
सं जागृवद्भिर्जरमाण इध्यते दमे दमूना इषयन्निळस्पदे । विश्वस्य होता हविषो वरेण्यो विभुर्विभावा सुषखा सखीयते
जो जागृत असतो, त्याच्याद्वारे घरात, वयस्कर असतानाही, अग्नी प्रज्वलित होतो; तो घराला प्रेरणा देतो, आपल्या जागी वास करतो; तो सर्वांचा पुरोहित, सर्वश्रेष्ठ, सर्वत्र व्यापणारा, तेजस्वी आणि चांगला मित्र आहे.
स दर्शतश्रीरतिथिर्गृहेगृहे वनेवने शिश्रिये तक्ववीरिव । जनंजनं जन्यो नाति मन्यते विश आ क्षेति विश्यो विशंविशम्
तो तेजाने शोभणारा, प्रत्येक घरात पाहुण्यासारखा येतो, प्रत्येक जंगलात कुशल कारागिरासारखा वास करतो; तो कोणालाही कमी लेखत नाही, सर्व लोकांमध्ये, जमातींमध्ये राहतो.
सुदक्षो दक्षैः क्रतुनासि सुक्रतुरग्ने कविः काव्येनासि विश्ववित् । वसुर्वसूनां क्षयसि त्वमेक इद्द्यावा च यानि पृथिवी च पुष्यतः
अग्नी, तू बुद्धीने कुशल, कर्माने चतुर, कवित्वाने जाणकार आणि सर्वज्ञ आहेस; तूच सर्व संपत्तीचा स्वामी आहेस, आणि आकाश-पृथ्वीला समृद्ध करतोस.
प्रजानन्नग्ने तव योनिमृत्वियमिळायास्पदे घृतवन्तमासदः । आ ते चिकित्र उषसामिवेतयोऽरेपसः सूर्यस्येव रश्मयः
अग्नी, तुझ्या उत्पत्तीचे, यज्ञस्थळाचे ज्ञान असलेले, तुपाने युक्त जागी बसतात; तुझ्याकडे तेजस्वी लोक उषेप्रमाणे येतात, सूर्याच्या किरणांसारखे निर्मळ.
तव श्रियो वर्ष्यस्येव विद्युतश्चित्राश्चिकित्र उषसां न केतवः । यदोषधीरभिसृष्टो वनानि च परि स्वयं चिनुषे अन्नमास्ये
अग्नी, तुझे वैभव पावसासारखे आहे, तुझे तेजस्वी ज्वाळा उषेच्या चिन्हांसारख्या आहेत; जेव्हा तू वनस्पती आणि झाडांमध्ये पोहोचतोस, तेव्हा तू स्वतःच तुझ्या तोंडात अन्न गोळा करतोस.
तमोषधीर्दधिरे गर्भमृत्वियं तमापो अग्निं जनयन्त मातरः । तमित्समानं वनिनश्च वीरुधोऽन्तर्वतीश्च सुवते च विश्वहा
वनस्पतींनी यज्ञाचा गर्भ धारण केला, पाण्यांनी अग्नीला पुत्र म्हणून जन्म दिला; तोच अग्नी, झाडे आणि वनस्पती, गाभार्यात आणि बाहेर, नेहमी सर्वत्र उत्पन्न करतात.
वातोपधूत इषितो वशाँ अनु तृषु यदन्ना वेविषद्वितिष्ठसे । आ ते यतन्ते रथ्यो यथा पृथक्छर्धांस्यग्ने अजराणि धक्षतः
वाऱ्याने हलवला गेलेला, इच्छेने प्रेरित, अग्नी तीन प्रकारच्या अन्नामध्ये सतर्कपणे फिरतो; रथवान लोक जसे बक्षिसासाठी झगडतात, तसेच तुझ्या ज्वाळा वेगवेगळ्या ठिकाणी जळतात.
मेधाकारं विदथस्य प्रसाधनमग्निं होतारं परिभूतमं मतिम् । तमिदर्भे हविष्या समानमित्तमिन्महे वृणते नान्यं त्वत्
अग्नी, तू मेधा निर्माण करणारा, सभेचे भूषण, पुरोहित आणि विचारांना प्रेरणा देणारा आहेस; त्यालाच सर्वजण हव्यांनी, मोठेपणासाठी निवडतात, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणी नाही.
त्वामिदत्र वृणते त्वायवो होतारमग्ने विदथेषु वेधसः । यद्देवयन्तो दधति प्रयांसि ते हविष्मन्तो मनवो वृक्तबर्हिषः
अग्नी, इथे विद्वान लोक तुलाच पुरोहित म्हणून निवडतात; जेव्हा देवपूजक तुझ्यासाठी हव्ये ठेवतात, मनुपुत्र पवित्र कुशांवर बसून, तेव्हा.
तवाग्ने होत्रं तव पोत्रमृत्वियं तव नेष्ट्रं त्वमग्निदृतायतः । तव प्रशास्त्रं त्वमध्वरीयसि ब्रह्मा चासि गृहपतिश्च नो दमे
अग्नी, तुझे पुरोहित्य, तुझे सहाय्यकपद, तुझे यज्ञकार्य, तूच नेमणारा, तूच अग्नी प्रज्वलित करणारा; तुझे निरीक्षण, तूच यज्ञाचा स्वामी, ब्रह्मा आणि आमच्या घराचा गृहस्थ आहेस.
यस्तुभ्यमग्ने अमृताय मर्त्यः समिधा दाशदुत वा हविष्कृति । तस्य होता भवसि यासि दूत्यमुप ब्रूषे यजस्यध्वरीयसि
जो मनुष्य तुला, अग्नी, अमरत्वासाठी, समिधा किंवा हव्यांनी सेवा करतो, त्याचा तू पुरोहित होतोस, त्याचा दूत होतोस, आणि यज्ञात त्याच्यावतीने बोलतोस.
इमा अस्मै मतयो वाचो अस्मदाँ ऋचो गिरः सुष्टुतयः समग्मत । वसूयवो वसवे जातवेदसे वृद्धासु चिद्वर्धनो यासु चाकनत्
ही आमची विचारधारा, ही वाणी, हे ऋचे, हे स्तोत्रे, सर्व एकत्र तुझ्यासाठी आली आहेत; संपत्तीच्या इच्छेने, सर्वज्ञ अग्नी, जो वृद्धांनाही वाढवतो आणि ज्याला हे प्रिय आहेत.
इमां प्रत्नाय सुष्टुतिं नवीयसीं वोचेयमस्मा उशते शृणोतु नः । भूया अन्तरा हृद्यस्य निस्पृशे जायेव पत्य उशती सुवासाः
ही प्राचीन, उत्तम आणि नेहमी नवी स्तुती आपण त्याच्यासाठी बोलूया, जो उदार आहे; तो आमचे ऐकू दे, तो नेहमी हृदयात वास करो, जशी सुसंस्कृत पत्नी पतीच्या घरी राहते.
यस्मिन्नश्वास ऋषभास उक्षणो वशा मेषा अवसृष्टास आहुताः । कीलालपे सोमपृष्ठाय वेधसे हृदा मतिं जनये चारुमग्नये
ज्याच्यामध्ये घोडे, बैल, वळू, गायी आणि मेंढ्या, मुक्त करून, आहुती म्हणून अर्पण केल्या जातात — त्या सोमरस प्रिय असलेल्या ज्ञानीसाठी, मी माझ्या अंतःकरणातून अग्नीला सुंदर अशी भावना उत्पन्न करतो.
अहाव्यग्ने हविरास्ये ते स्रुचीव घृतं चम्वीव सोमः । वाजसनिं रयिमस्मे सुवीरं प्रशस्तं धेहि यशसं बृहन्तम्
अग्निदेव, हे हविर्द्रव्य तुमच्यासाठीच आहे; तुप हे जणू समिधेसारखे असो आणि सोमरस पात्रासारखा असो. आम्हाला बळकट, वीरांनी भरलेला, कीर्तीने युक्त आणि मोठ्या यशाचा संपत्ती लाभू दे.
यज्ञस्य वो रथ्यं विश्पतिं विशां होतारमक्तोरतिथिं विभावसुम् । शोचञ्छुष्कासु हरिणीषु जर्भुरद्वृषा केतुर्यजतो द्यामशायत
यज्ञाचा अधिपती, रथवान, सर्व लोकांचा प्रमुख, होतार, उपासकाचा पाहुणा, तेजस्वी — कोरड्या लाकडांमध्ये प्रज्वलित होणारा, बलवान, यजमानाचा चिन्ह, जो आकाश व्यापतो — त्याला आम्ही वंदन करतो.