प्राक्तुभ्य इन्द्रः प्र वृधो अहभ्यः प्रान्तरिक्षात्प्र समुद्रस्य धासेः । प्र वातस्य प्रथसः प्र ज्मो अन्तात्प्र सिन्धुभ्यो रिरिचे प्र क्षितिभ्यः
इंद्राने पूर्व दिशेपासून, बलवानांकडून, दिवसांपासून, आकाशमधून, समुद्राच्या तळापासून आपली महिमा पसरवली. वाऱ्याच्या विस्तारापासून, आकाशाच्या सीमांपासून, नद्यांपासून आणि भूमीपासून त्याचे तेज सर्वत्र पसरले.
प्र शोशुचत्या उषसो न केतुरसिन्वा ते वर्ततामिन्द्र हेतिः । अश्मेव विध्य दिव आ सृजानस्तपिष्ठेन हेषसा द्रोघमित्रान्
इंद्रा, तुझं शस्त्र उषेच्या तेजस्वी दूतासारखं झळकतंय; ते नेहमी तुझ्यासाठी विजयी होवो. आकाशातून तुझ्या धगधगत्या अस्त्राने, दगड फोडावा तसं, कपटी शत्रूंना नेस्तनाबूत कर.
अन्वह मासा अन्विद्वनान्यन्वोषधीरनु पर्वतासः । अन्विन्द्रं रोदसी वावशाने अन्वापो अजिहत जायमानम्
महिने एकमेकांनंतर येतात, औषधींना आणि पर्वतांनाही त्यांचा मागोवा असतो. पृथ्वी आणि आकाश, ही दोन जगं, सामर्थ्यशाली इंद्राच्या सेवेत असतात; आणि पाणी नव्याने जन्मलेल्या जीवाला आधार देतात.
कर्हि स्वित्सा त इन्द्र चेत्यासदघस्य यद्भिनदो रक्ष एषत् । मित्रक्रुवो यच्छसने न गावः पृथिव्या आपृगमुया शयन्ते
इंद्रा, कधी तो क्षण येईल की हा दुष्टांचा नाश करणारा पराभूत होईल? जसं गुरं चरण्यावर विखुरली जातात, तसं हे खोट्या मित्रासारखे शत्रू पृथ्वीवर पसरून पडतील का?
शत्रूयन्तो अभि ये नस्ततस्रे महि व्राधन्त ओगणास इन्द्र । अन्धेनामित्रास्तमसा सचन्तां सुज्योतिषो अक्तवस्ताँ अभि ष्युः
जे आपल्यावर वैर धरतात, जे मोठ्या संख्येने एकत्र येतात, इंद्रा, त्यांचा पूर्ण पराभव होवो. जे विश्वासघातकी आहेत, अंधार आणि अज्ञानात बुडाले आहेत, त्यांना खऱ्या प्रकाशाने वेढलं जावो.
पुरूणि हि त्वा सवना जनानां ब्रह्माणि मन्दन्गृणतामृषीणाम् । इमामाघोषन्नवसा सहूतिं तिरो विश्वाँ अर्चतो याह्यर्वाङ्
लोकांच्या असंख्य आहुती आणि ऋषींच्या स्तुती तुला आनंद देतात. ते तुझ्या आर्त हाकेला प्रतिसाद देतात; सर्वांची स्तुती ओलांडून तू जवळ ये.
एवा ते वयमिन्द्र भुञ्जतीनां विद्याम सुमतीनां नवानाम् । विद्याम वस्तोरवसा गृणन्तो विश्वामित्रा उत त इन्द्र नूनम्
इंद्रा, तुझ्या कृपेने लाभलेल्यांमध्ये आम्ही नव्या नव्या कृपा जाणू. तुझी स्तुती करताना, तुझ्या मदतीचं खजिना आम्हाला कळू दे; सर्व मित्रांनाही, इंद्रा, आता तू ओळखता यावास.
शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । शृण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि संजितं धनानाम्
आपण या स्पर्धेत आणि सामर्थ्याच्या यज्ञात दानशूर इंद्राला, श्रेष्ठ वीराला हाक मारू. तो रणात आमच्या हाकेला ऐकणारा, शत्रूंचा नाश करणारा आणि संपत्ती जिंकणारा असो.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्
सहस्त्र डोकी, सहस्त्र डोळे, सहस्त्र पाय असलेला पुरुष आहे. त्याने सर्व बाजूंनी पृथ्वी व्यापली आणि दहा बोटांनी मोजता येईल इतका तिच्यापलीकडे पसरला.
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति
हे सगळं विश्व म्हणजे तोच पुरुष—जे झालं आणि जे होणार आहे. तो अमरत्वाचा स्वामी आहे आणि अन्नामुळे तो अधिक वाढतो.
एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि
त्याची महती एवढी मोठी, तरीही पुरुष त्याहून मोठा आहे. सर्व जीव त्याचा एकच भाग आहेत; उरलेले तीन भाग अमर असून स्वर्गात आहेत.
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि
पुरुषाचे तीन भाग वर गेले; एक भाग पुन्हा इथे जन्माला आला. त्यातून तो सर्व दिशांना पसरला—जे खातात आणि जे खात नाहीत त्यांच्यात.
तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः
त्याच्यापासून विराज जन्माला आली, आणि विराजपासून पुरुष. तो जन्मल्यानंतर, मागे आणि पुढे, पृथ्वीच्या पलीकडे पसरला.
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः
देवतांनी पुरुषाला आहुती म्हणून यज्ञ केला, तेव्हा वसंत ऋतू तुप होतं, उन्हाळा समिधा, आणि शरद ऋतू आहुती होती.
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये
त्यांनी त्या यज्ञाला, आदिकाळी जन्मलेल्या पुरुषाला, कुशावर ठेवून अभिषेक केला. त्या यज्ञाने देव, साध्य आणि प्राचीन ऋषी यज्ञ करीत होते.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशून् ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये
त्या सर्वस्वी अर्पण केलेल्या यज्ञातून दही-तुप एकत्र केलं गेलं. त्याने आकाशातील, जंगलातील आणि गावातील प्राणी निर्माण केले.
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत
त्या सर्वस्वी अर्पण केलेल्या यज्ञातून ऋच, साम ही स्तोत्रं जन्मली. त्यातून छंद निर्माण झाले; त्यातून यजुर्वेदही उत्पन्न झाला.
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः
त्यातून घोडे आणि दोन ओळी दात असलेली सर्व जनावरे जन्मली. त्यातून गायी निर्माण झाल्या; त्यातूनच शेळ्या आणि मेंढ्याही उत्पन्न झाल्या.
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते
जेव्हा त्यांनी पुरुषाचे विभाजन केले, तेव्हा त्याला किती भागांत विभागलं? त्याचे तोंड काय, हात कोणते, मांड्या कोणत्या, आणि पाय कोणते म्हणतात?
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत
त्याच्या मुखातून ब्राह्मण जन्माला आला, त्याच्या हातांपासून क्षत्रिय निर्माण झाला; त्याच्या मांड्यांपासून वैश्य निर्माण झाला आणि त्याच्या पायांपासून शूद्र उत्पन्न झाला.
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत
चंद्र त्याच्या मनातून जन्मला, सूर्य त्याच्या डोळ्यातून प्रकट झाला; त्याच्या मुखातून इंद्र आणि अग्नी आले, आणि त्याच्या श्वासातून वायू निर्माण झाला.
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन्
त्याच्या नाभीतून आकाश निर्माण झाले, त्याच्या डोक्यातून द्युलोक घडला; त्याच्या पायांपासून पृथ्वी, त्याच्या कानांतून दिशा निर्माण झाल्या — अशा रीतीने जगांची रचना झाली.
सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम्
त्याच्या सात तोंडांभोवती सात लाकडांची वेष्टने होती, आणि तीन वेळा सात समिधा मांडल्या; देवांनी यज्ञ करताना पुरुषाला पशू म्हणून बांधले.
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः
देवांनी यज्ञाने यज्ञ केला; हेच पहिले धर्मकृत्य होते. त्यांनी त्या दिव्य उंचीला गाठले जिथे प्राचीन साध्य देव राहतात.
सं जागृवद्भिर्जरमाण इध्यते दमे दमूना इषयन्निळस्पदे । विश्वस्य होता हविषो वरेण्यो विभुर्विभावा सुषखा सखीयते
जो जागृत असतो, त्याच्याद्वारे घरात, वयस्कर असतानाही, अग्नी प्रज्वलित होतो; तो घराला प्रेरणा देतो, आपल्या जागी वास करतो; तो सर्वांचा पुरोहित, सर्वश्रेष्ठ, सर्वत्र व्यापणारा, तेजस्वी आणि चांगला मित्र आहे.
स दर्शतश्रीरतिथिर्गृहेगृहे वनेवने शिश्रिये तक्ववीरिव । जनंजनं जन्यो नाति मन्यते विश आ क्षेति विश्यो विशंविशम्
तो तेजाने शोभणारा, प्रत्येक घरात पाहुण्यासारखा येतो, प्रत्येक जंगलात कुशल कारागिरासारखा वास करतो; तो कोणालाही कमी लेखत नाही, सर्व लोकांमध्ये, जमातींमध्ये राहतो.
सुदक्षो दक्षैः क्रतुनासि सुक्रतुरग्ने कविः काव्येनासि विश्ववित् । वसुर्वसूनां क्षयसि त्वमेक इद्द्यावा च यानि पृथिवी च पुष्यतः
अग्नी, तू बुद्धीने कुशल, कर्माने चतुर, कवित्वाने जाणकार आणि सर्वज्ञ आहेस; तूच सर्व संपत्तीचा स्वामी आहेस, आणि आकाश-पृथ्वीला समृद्ध करतोस.
प्रजानन्नग्ने तव योनिमृत्वियमिळायास्पदे घृतवन्तमासदः । आ ते चिकित्र उषसामिवेतयोऽरेपसः सूर्यस्येव रश्मयः
अग्नी, तुझ्या उत्पत्तीचे, यज्ञस्थळाचे ज्ञान असलेले, तुपाने युक्त जागी बसतात; तुझ्याकडे तेजस्वी लोक उषेप्रमाणे येतात, सूर्याच्या किरणांसारखे निर्मळ.
तव श्रियो वर्ष्यस्येव विद्युतश्चित्राश्चिकित्र उषसां न केतवः । यदोषधीरभिसृष्टो वनानि च परि स्वयं चिनुषे अन्नमास्ये
अग्नी, तुझे वैभव पावसासारखे आहे, तुझे तेजस्वी ज्वाळा उषेच्या चिन्हांसारख्या आहेत; जेव्हा तू वनस्पती आणि झाडांमध्ये पोहोचतोस, तेव्हा तू स्वतःच तुझ्या तोंडात अन्न गोळा करतोस.
तमोषधीर्दधिरे गर्भमृत्वियं तमापो अग्निं जनयन्त मातरः । तमित्समानं वनिनश्च वीरुधोऽन्तर्वतीश्च सुवते च विश्वहा
वनस्पतींनी यज्ञाचा गर्भ धारण केला, पाण्यांनी अग्नीला पुत्र म्हणून जन्म दिला; तोच अग्नी, झाडे आणि वनस्पती, गाभार्यात आणि बाहेर, नेहमी सर्वत्र उत्पन्न करतात.