तदिन्मे छन्त्सद्वपुषो वपुष्टरं पुत्रो यज्जानं पित्रोरधीयति । जाया पतिं वहति वग्नुना सुमत्पुंस इद्भद्रो वहतुः परिष्कृतः
माझ्यासाठी ते अधिक अद्भुत आणि गौरवशाली होवो, जेव्हा पुत्र पालकांचे ज्ञान शिकतो. पत्नी उत्साहाने पतीला साथ देते; सुंदर सजलेली, सद्गुणी जोडी चांगले भाग्य घेऊन जावो.
तदित्सधस्थमभि चारु दीधय गावो यच्छासन्वहतुं न धेनवः । माता यन्मन्तुर्यूथस्य पूर्व्याभि वाणस्य सप्तधातुरिज्जनः
तेच खरे आसन आहे, सर्वत्र तेजाने उजळलेले, जिथे गायी, जणू दूध देणाऱ्या गायी, जुंपण्यासाठी उभ्या असतात. जेव्हा कळपाची आई, आद्य, सातरंगी वाणीला जन्म देते.
प्र वोऽच्छा रिरिचे देवयुष्पदमेको रुद्रेभिर्याति तुर्वणिः । जरा वा येष्वमृतेषु दावने परि व ऊमेभ्यः सिञ्चता मधु
मी देवांसाठी योग्य निवासस्थान सांगितले आहे; तुरवणी एकटाच रुद्रांसोबत जातो. त्यांच्यात जर वृद्धत्व किंवा मृत्यू असेल, तर या ज्वाळांसाठी मध ओता.
निधीयमानमपगूळ्हमप्सु प्र मे देवानां व्रतपा उवाच । इन्द्रो विद्वाँ अनु हि त्वा चचक्ष तेनाहमग्ने अनुशिष्ट आगाम्
पाण्यात लपवलेले, ठेवलेले असताना, देवांच्या नियमांचा रक्षक मला सांगतो. इंद्राने ते तुला समजावले; त्या शिकवणीने, अग्नी, मी आलो आहे.
अक्षेत्रवित्क्षेत्रविदं ह्यप्राट् स प्रैति क्षेत्रविदानुशिष्टः । एतद्वै भद्रमनुशासनस्योत स्रुतिं विन्दत्यञ्जसीनाम्
जो शेताची ओळख ठेवत नाही, पण जाणकाराच्या मार्गदर्शनाने चालतो, तो पुढे जातो. हेच शिकवणीचे कल्याण आहे, आणि तो सरळ मार्ग शोधतो.
अद्येदु प्राणीदममन्निमाहापीवृतो अधयन्मातुरूधः । एमेनमाप जरिमा युवानमहेळन्वसुः सुमना बभूव
आज या जिवंताने हे अन्न खाल्ले; आईच्या पोषणाने तो तृप्त झाला, वाढला. तो अजून तरुण असतानाच म्हातारपण त्याच्यावर आलं; दानशूर, प्रसन्न मनाचा असला तरी तो थकून गेला.
एतानि भद्रा कलश क्रियाम कुरुश्रवण ददतो मघानि । दान इद्वो मघवानः सो अस्त्वयं च सोमो हृदि यं बिभर्मि
हे कुरुश्रवण, आपण ही शुभ कर्मे करूया, भरपूर दान देऊया. दान करणारे खरोखरच दानशूर होवोत; माझ्या हृदयात जपलेला हा सोम तसाच राहो.
प्र मा युयुज्रे प्रयुजो जनानां वहामि स्म पूषणमन्तरेण । विश्वे देवासो अध मामरक्षन्दुःशासुरागादिति घोष आसीत्
लोकांमध्ये मला कोणीही बांधले नाही; मी पूषणशिवाय आपली वाट चाललो. सर्व देवांनी मला रक्षण करावं; दुष्टांचा गोंगाट झाला.
सं मा तपन्त्यभितः सपत्नीरिव पर्शवः । नि बाधते अमतिर्नग्नता जसुर्वेर्न वेवीयते मतिः
सर्व बाजूंनी, जणू काही स्पर्धक बायका, माझ्या बरगड्या मला त्रास देतात. असहाय्यता मला जखडते; नग्नतेमुळे लाज वाटते, आणि माझं मन घोड्यासारखं थरथरतं.
मूषो न शिश्ना व्यदन्ति माध्य स्तोतारं ते शतक्रतो । सकृत्सु नो मघवन्निन्द्र मृळयाधा पितेव नो भव
उंदीर जसं लिंग कुरतडतात, तसं, शतक्रीतो, ते तुझ्या स्तोत्र गाणाऱ्याला त्रास देतात. एकदाच, दानशूर इंद्रा, आम्हांवर कृपा कर; वडिलासारखा आम्हांला वाग.
कुरुश्रवणमावृणि राजानं त्रासदस्यवम् । मंहिष्ठं वाघतामृषिः
मी कुरुश्रवण या राजाला, त्रासदस्यूला, दानशूरांमध्ये सर्वात सामर्थ्यशाली, माझा ऋषी म्हणून निवडतो.
यस्य मा हरितो रथे तिस्रो वहन्ति साधुया । स्तवै सहस्रदक्षिणे
ज्याच्या रथाला तीन सुंदर, उत्तम मार्गदर्शित घोडे जोडले आहेत, ज्याच्यासाठी हजारो दानांच्या यज्ञात स्तुती केली जाते.
यस्य प्रस्वादसो गिर उपमश्रवसः पितुः । क्षेत्रं न रण्वमूचुषे
ज्याच्या मधुर गीता उपमश्रवस या वडिलांसारख्या आहेत, त्यांनी हे क्षेत्र समृद्ध असल्याचं जाहीर केलं.
अधि पुत्रोपमश्रवो नपान्मित्रातिथेरिहि । पितुष्टे अस्मि वन्दिता
मित्रातिथीच्या वंशातील उपमश्रवस या पुत्राला मी वंदन करतो; मी तुझ्या वडिलांचा सन्मान करणारा आहे.
यदीशीयामृतानामुत वा मर्त्यानाम् । जीवेदिन्मघवा मम
जर मी अमर किंवा मरणार्यांवर राज्य करू शकलो, तरी दानशूर माझ्यासाठी जिवंत राहो.
न देवानामति व्रतं शतात्मा चन जीवति । तथा युजा वि वावृते
कोणीही, अगदी शंभर आत्मा असला तरी, देवांच्या नियमापलीकडे जगू शकत नाही; अशा जड जुळणीने तो वेगळा होतो.
प्रावेपा मा बृहतो मादयन्ति प्रवातेजा इरिणे वर्वृतानाः । सोमस्येव मौजवतस्य भक्षो विभीदको जागृविर्मह्यमच्छान्
विभीदकाच्या मजबूत फळांनी बनवलेली फासे मला आनंदित करतात; कोरड्या जमिनीवर फेकली की मला उल्हास देतात. मुझवत सोमाच्या स्वादिष्ट अन्नासारखी ही चपळ फासे मला सतत जागृत करतात.
न मा मिमेथ न जिहीळ एषा शिवा सखिभ्य उत मह्यमासीत् । अक्षस्याहमेकपरस्य हेतोरनुव्रतामप जायामरोधम्
तिने मला कधीही दोष दिला नाही, नाकारले नाही; ती माझ्या मित्रांनाही आणि मलाही चांगली वागली. पण एका फासेसाठी मी माझ्या निष्ठावान पत्नीला सोडून दिलं आणि तिला रडवलं.
द्वेष्टि श्वश्रूरप जाया रुणद्धि न नाथितो विन्दते मर्डितारम् । अश्वस्येव जरतो वस्न्यस्य नाहं विन्दामि कितवस्य भोगम्
सासूला सून आवडत नाही, ती तिला रोखते; गरजू माणसाला कुणी आधार देत नाही. जसा जुना घोडा कामाने थकतो, तसाच मी जुगाऱ्याच्या कमाईत आनंद शोधू शकत नाही.
अन्ये जायां परि मृशन्त्यस्य यस्यागृधद्वेदने वाज्यक्षः । पिता माता भ्रातर एनमाहुर्न जानीमो नयता बद्धमेतम्
इतरजण त्या जुगाऱ्याच्या बायकोला स्पर्श करतात, कारण तो फासे फेकण्यात गुंतलेला असतो. वडील, आई आणि भाऊ म्हणतात, 'आम्ही त्याला ओळखत नाही; त्याला बांधून घेऊन जा.'
यदादीध्ये न दविषाण्येभिः परायद्भ्योऽव हीये सखिभ्यः । न्युप्ताश्च बभ्रवो वाचमक्रतँ एमीदेषां निष्कृतं जारिणीव
जेव्हा मी ठरवलं, तेव्हा मी इतरांशी स्पर्धा केली नाही; जे दूर गेले, त्यांच्या तुलनेत मी माझ्या मित्रांपासून मागे पडलो. फेकलेल्या तपकिरी फासांनी जणू काही शब्द काढले; मी त्यांच्या संगतीला जातो, जशी बायको प्रियकराकडे जाते.
सभामेति कितवः पृच्छमानो जेष्यामीति तन्वा शूशुजानः । अक्षासो अस्य वि तिरन्ति कामं प्रतिदीव्ने दधत आ कृतानि
जुगारी सभेत जातो, विचारतो, 'मी जिंकणार का?' त्याचं शरीर थरथरतं. पण फासे त्याच्या इच्छेविरुद्ध वागतात; ते जिंकलेलं दुसऱ्याच्या पुढे ठेवतात.
अक्षास इदङ्कुशिनो नितोदिनो निकृत्वानस्तपनास्तापयिष्णवः । कुमारदेष्णा जयतः पुनर्हणो मध्वा सम्पृक्ताः कितवस्य बर्हणा
फासे, त्यांच्या हुक आणि टोचण्यांनी, छळ करतात, जाळतात; कपटी, तापदायक, ते भाजतात. खेळकर मुलांप्रमाणे, ते हरलेल्या माणसाची थट्टा करतात, मधात माखलेले, जुगाऱ्याचा गौरव करतात.
त्रिपञ्चाशः क्रीळति व्रात एषां देव इव सविता सत्यधर्मा । उग्रस्य चिन्मन्यवे ना नमन्ते राजा चिदेभ्यो नम इत्कृणोति
हे पंचावन्न जणांचे टोळके खेळत असते, जणू सत्यधर्मी सविता देवच. कितीही रागीट असला तरी जुगाऱ्याला कोणी वाकत नाही, पण राजाही यांना नमस्कार करतो.
नीचा वर्तन्त उपरि स्फुरन्त्यहस्तासो हस्तवन्तं सहन्ते । दिव्या अङ्गारा इरिणे न्युप्ताः शीताः सन्तो हृदयं निर्दहन्ति
हे फासे खाली वळतात, वर उडतात; हात नसतानाही, हात असणाऱ्याला हरवतात. हे दैवी फासे, वाळलेल्या जमिनीवर थंड पडले तरी, हृदय जाळून टाकतात.
जाया तप्यते कितवस्य हीना माता पुत्रस्य चरतः क्व स्वित् । ऋणावा बिभ्यद्धनमिच्छमानोऽन्येषामस्तमुप नक्तमेति
जुगाऱ्याची बायको दुःखी होते, सोडून दिलेली असते; फिरणाऱ्या मुलाच्या आईला वाटते, 'माझा मुलगा कुठे आहे?' कर्जबाजारी, घाबरलेला, धनाच्या शोधात तो रात्री दुसऱ्यांकडे जातो.
स्त्रियं दृष्ट्वाय कितवं ततापान्येषां जायां सुकृतं च योनिम् । पूर्वाह्णे अश्वान्युयुजे हि बभ्रून्सो अग्नेरन्ते वृषलः पपाद
जुगाऱ्याने एखादी स्त्री पाहिली की त्याचे मन पेटते; तो दुसऱ्याची बायको आणि दुसऱ्याचे भाग्य हवेसे वाटते. सकाळी तो आपल्या तपकिरी घोड्यांना जुंपतो, पण खेळाच्या शेवटी, हा उपेक्षित अग्नीसमोर पडतो.
यो वः सेनानीर्महतो गणस्य राजा व्रातस्य प्रथमो बभूव । तस्मै कृणोमि न धना रुणध्मि दशाहं प्राचीस्तदृतं वदामि
तुमच्यात जो मोठ्या टोळीचा सेनापती, सर्वांत पुढचा राजा होता, त्याला मी हे सांगतो: मी तुझे धन घेत नाही, मी काही मागत नाही; दहा दिवस मी पूर्वेला तोंड करून हे सत्य बोलतो.
अक्षैर्मा दीव्यः कृषिमित्कृषस्व वित्ते रमस्व बहु मन्यमानः । तत्र गावः कितव तत्र जाया तन्मे वि चष्टे सवितायमर्यः
फासे खेळू नकोस; शेती कर, संपत्तीमध्ये आनंद मान, स्वतःला भाग्यवान समज. तिथे तुला गायी मिळतील, जुगाऱ्या, तिथेच तुझी बायको आहे; हे मला सविता देवाने दाखवले.
मित्रं कृणुध्वं खलु मृळता नो मा नो घोरेण चरताभि धृष्णु । नि वो नु मन्युर्विशतामरातिरन्यो बभ्रूणां प्रसितौ न्वस्तु
मैत्री करा, आमच्यावर कृपा करा; रागाने आमच्याजवळ येऊ नका. तुमचा राग किंवा वैर आमच्यात येऊ नये; दुसऱ्याचा फास्यांचा मोह आमच्यापासून दूर असू दे.