इषुर्न धन्वन्प्रति धीयते मतिर्वत्सो न मातुरुप सर्ज्यूधनि । उरुधारेव दुहे अग्र आयत्यस्य व्रतेष्वपि सोम इष्यते
जसा बाण धनुष्याला जोडतात, तशीच भावना अर्पणाकडे वळते. जसा वासरू गोठ्यात आईकडे धावते, तसा सोमा विधींमध्ये शोधला जातो, जशी गायी भरपूर दूध देते आणि पहिला ओघ मिळतो.
उपो मतिः पृच्यते सिच्यते मधु मन्द्राजनी चोदते अन्तरासनि । पवमानः संतनिः प्रघ्नतामिव मधुमान्द्रप्सः परि वारमर्षति
मंत्रयुक्त विचार जवळ येतो, मधुर आणि गोड स्वरात ओतला जातो, तो पात्रात हलतो. शुद्ध झालेला, वाहणारा सोम, जणू काही मारणारा, गोड आणि समृद्ध थेंब गाळणीतून सहजपणे जातात.
अव्ये वधूयुः पवते परि त्वचि श्रथ्नीते नप्तीरदितेरृतं यते । हरिरक्रान्यजतः संयतो मदो नृम्णा शिशानो महिषो न शोभते
वराच्या प्रमाणे सोम त्वचेभोवती वाहतो, तिला सैल करतो, अदितीचे अपत्य सत्यासाठी प्रयत्न करते. पिवळसर, यज्ञातून जन्मलेला, संयमित सोम, सामर्थ्याने, महाबळवान बैलासारखा तेजाने झळकतो.
उक्षा मिमाति प्रति यन्ति धेनवो देवस्य देवीरुप यन्ति निष्कृतम् । अत्यक्रमीदर्जुनं वारमव्ययमत्कं न निक्तं परि सोमो अव्यत
बैल गडगडतो, गायी जवळ येतात, देवता देवाच्या स्थळी जातात. सोम उजळ गाळणी ओलांडतो, अडथळा पार करतो, धुतलेल्या वस्त्रासारखा पसरतो.
अमृक्तेन रुशता वाससा हरिरमर्त्यो निर्णिजानः परि व्यत । दिवस्पृष्ठं बर्हणा निर्णिजे कृतोपस्तरणं चम्वोर्नभस्मयम्
अमर, उजळ वस्त्र घालून, पिवळसर, नाशरहित सोम शुद्ध होऊन सर्वत्र पसरतो. तो आकाशाच्या शिखराला स्पर्श करतो, त्याचे आसन तयार आहे, मेघाच्या आच्छादनासारखे, आकाशातून विणलेले.
सूर्यस्येव रश्मयो द्रावयित्नवो मत्सरासः प्रसुपः साकमीरते । तन्तुं ततं परि सर्गास आशवो नेन्द्रादृते पवते धाम किं चन
सूर्याच्या किरणांसारखे, जलद, उत्कट, इच्छेने भरलेले ते एकत्र हालचाल करतात. तंतू ताणले गेले आहेत, प्रवाह सर्वत्र वाहतात, इंद्राच्या निवासाशिवाय काहीच शुद्ध होत नाही.
सिन्धोरिव प्रवणे निम्न आशवो वृषच्युता मदासो गातुमाशत । शं नो निवेशे द्विपदे चतुष्पदेऽस्मे वाजाः सोम तिष्ठन्तु कृष्टयः
नदीच्या उतरण्यातील प्रवाहांसारखे, सामर्थ्याने चालवलेले प्रवाह आपल्या ध्येयाकडे धावतात. हे सोम, आमच्या घरात दोन पायांच्या आणि चार पायांच्या सर्वांसाठी कल्याण घडवो; धन आणि लोक आमच्याजवळ नांदो.
आ नः पवस्व वसुमद्धिरण्यवदश्वावद्गोमद्यवमत्सुवीर्यम् । यूयं हि सोम पितरो मम स्थन दिवो मूर्धानः प्रस्थिता वयस्कृतः
सोम, आमच्यासाठी सोन्याचे, घोड्यांचे, गायींचे, ज्वारीचे आणि मोठ्या सामर्थ्याचे धन शुद्ध कर. कारण तूच आमचे पितर आहेस, आकाशाच्या शिखरावर उभा, जीवन देणारा.
एते सोमाः पवमानास इन्द्रं रथा इव प्र ययुः सातिमच्छ । सुताः पवित्रमति यन्त्यव्यं हित्वी वव्रिं हरितो वृष्टिमच्छ
हे शुद्ध झालेले सोम इंद्राकडे विजयासाठी रथांसारखे गेले आहेत. पिळले गेलेले सोम गाळणीतून अडथळ्यांशिवाय जातात, आवरण सोडून, पिवळसर सोम पावसाकडे जातात.
इन्दविन्द्राय बृहते पवस्व सुमृळीको अनवद्यो रिशादाः । भरा चन्द्राणि गृणते वसूनि देवैर्द्यावापृथिवी प्रावतं नः
इंद्रासाठी, महाबळशालीसाठी, सोम, शुद्ध हो, सौम्य आणि दोषरहित राहा, दान देणारा हो. गायकासाठी तेजस्वी संपत्ती आण, देवांसह आकाश आणि पृथ्वी आम्हाला रक्षण करो.
त्रिरस्मै सप्त धेनवो दुदुह्रे सत्यामाशिरं पूर्व्ये व्योमनि । चत्वार्यन्या भुवनानि निर्णिजे चारूणि चक्रे यदृतैरवर्धत
त्याच्यासाठी तीन वेळा सात गायींनी प्राचीन आकाशात खरी पोषणद्रव्ये दिली. त्याने आणखी चार लोक शुद्ध केले, त्यांना सुंदर केले, सत्याच्या नियमांनी वाढवले.
स भिक्षमाणो अमृतस्य चारुण उभे द्यावा काव्येना वि शश्रथे । तेजिष्ठा अपो मंहना परि व्यत यदी देवस्य श्रवसा सदो विदुः
तो सुंदर अमृत शोधत, ज्ञानाने दोन्ही आकाश आणि पृथ्वी व्यापतो. सर्वात सामर्थ्यशाली पाणी, मोठेपणाने, पसरते, जेव्हा त्यांनी देवाच्या कीर्तीने स्थान ओळखले.
ते अस्य सन्तु केतवोऽमृत्यवोऽदाभ्यासो जनुषी उभे अनु । येभिर्नृम्णा च देव्या च पुनत आदिद्राजानं मनना अगृभ्णत
हीच त्याची चिन्हे असो, अमर, जिंकता न येणारी, दोन्ही जन्मांनंतरही अनुसरणारी. या शक्ती आणि दैवी सामर्थ्याने शुद्ध करतात; मग ज्ञानी राजाला आपल्या विचारांनी धरतात.
स मृज्यमानो दशभिः सुकर्मभिः प्र मध्यमासु मातृषु प्रमे सचा । व्रतानि पानो अमृतस्य चारुण उभे नृचक्षा अनु पश्यते विशौ
तो, दहा कुशलांनी शुद्ध केला जातो, मातांच्या मध्ये सामील होतो. सुंदर अमृताचे व्रत पितो, तो दोन्ही मानवजातींना मानवी डोळ्यांनी पाहतो.
स मर्मृजान इन्द्रियाय धायस ओभे अन्ता रोदसी हर्षते हितः । वृषा शुष्मेण बाधते वि दुर्मतीरादेदिशानः शर्यहेव शुरुधः
तो, सामर्थ्य आणि दृष्टीसाठी शुद्ध झालेला, दोन्ही आकाशाच्या टोकांमध्ये आनंद घेतो, योग्य ठिकाणी आहे. बैल, सामर्थ्याने, वाईट विचार दूर करतो, पुढे जातो, बाणासारखा तीक्ष्ण आणि सजग असतो.
स मातरा न ददृशान उस्रियो नानददेति मरुतामिव स्वनः । जानन्नृतं प्रथमं यत्स्वर्णरं प्रशस्तये कमवृणीत सुक्रतुः
तो, वासरासारखा, मातांना न दिसता, गडगडाट करतो, त्याचा आवाज मरुतांसारखा आहे. तो पहिलं सत्य, सोन्यासारखं तेज जाणतो, स्तुतीसाठी, ज्ञानी आपली इच्छा निवडतो.
रुवति भीमो वृषभस्तविष्यया शृङ्गे शिशानो हरिणी विचक्षणः । आ योनिं सोमः सुकृतं नि षीदति गव्ययी त्वग्भवति निर्णिगव्ययी
भयंकर बैल सामर्थ्याने गर्जतो, आपली शिंगे धारदार करतो, पिवळसर, बुद्धिमान असतो. सोम उत्तम तयार केलेल्या गर्भात बसतो, त्याची त्वचा गायीसारखी होते, गायींसाठी शुद्ध होतो.
शुचिः पुनानस्तन्वमरेपसमव्ये हरिर्न्यधाविष्ट सानवि । जुष्टो मित्राय वरुणाय वायवे त्रिधातु मधु क्रियते सुकर्मभिः
शुद्ध, निर्मळ, कलंकहीन देह असलेला पिवळसर सोम शिखरावर स्थिरावतो. मित्र, वरुण आणि वायूसाठी प्रिय असलेला, त्रैगुण्य मधु कुशलतेने तयार होते.
पवस्व सोम देववीतये वृषेन्द्रस्य हार्दि सोमधानमा विश । पुरा नो बाधाद्दुरिताति पारय क्षेत्रविद्धि दिश आहा विपृच्छते
सोम, दैवी कृपेसाठी, महाबळ इंद्राच्या हृदयासाठी शुद्ध हो, सोमपान करणाऱ्याच्या ठिकाणी प्रवेश कर. पूर्वीच्या संकटांतून आम्हाला पार ने, अडथळे दूर कर, योग्य दिशा दाखव, शोधणाऱ्याला उत्तर दे.
हितो न सप्तिरभि वाजमर्षेन्द्रस्येन्दो जठरमा पवस्व । नावा न सिन्धुमति पर्षि विद्वाञ्छूरो न युध्यन्नव नो निद स्पः
जणू काही जुंपलेल्या घोड्यांचा ताफा जसा बक्षिसाकडे धाव घेतो, तसा हे इंदु, तू इंद्राच्या पोटात शिर आणि स्वतःला शुद्ध कर. जशी नौका नदी ओलांडते, तशी तू ज्ञानाने समुद्र पार कर. रणांगणात शूरवीर जसा आपल्या लोकांना सोडून जात नाही, तसा आम्हाला कधीही असुरक्षित ठेवू नको.
आ दक्षिणा सृज्यते शुष्म्यासदं वेति द्रुहो रक्षसः पाति जागृविः । हरिरोपशं कृणुते नभस्पय उपस्तिरे चम्वोर्ब्रह्म निर्णिजे
तो उजव्या बाजूने सोडला जातो, बलवान आहे, आपले स्थान घेतो; तो नेहमी जागा असतो, शत्रू आणि दुष्ट शक्तींना दूर लोटतो. तो पिवळ्या दोऱ्याने बांधतो, आकाश गाठतो, यज्ञासाठी चांदण्या गवत पसरतो.
प्र कृष्टिहेव शूष एति रोरुवदसुर्यं वर्णं नि रिणीते अस्य तम् । जहाति वव्रिं पितुरेति निष्कृतमुपप्रुतं कृणुते निर्णिजं तना
तो विजेत्यासारखा मोठ्या आवाजात पुढे धावतो; आपल्या तेजाने तो अंधार दूर करतो. आपली आच्छादने सोडून, वडिलांच्या घराकडे जातो आणि आपल्या देहाने पवित्र स्थान प्रकट करतो.
अद्रिभिः सुतः पवते गभस्त्योर्वृषायते नभसा वेपते मती । स मोदते नसते साधते गिरा नेनिक्ते अप्सु यजते परीमणि
दगडांनी दाबला गेल्यावर तो हातात शुद्ध होतो, बळकट होतो, स्तोत्राच्या गजरात आकाशात थरथरतो. तो आनंदित होतो, स्थिर बसतो, स्तोत्राने समृद्ध होतो; पाण्यात शोभतो, विशालतेत पूजिला जातो.
परि द्युक्षं सहसः पर्वतावृधं मध्वः सिञ्चन्ति हर्म्यस्य सक्षणिम् । आ यस्मिन्गावः सुहुताद ऊधनि मूर्धञ्छ्रीणन्त्यग्रियं वरीमभिः
प्रकाशमान, बलवान, पर्वतांनी पोसलेला त्याच्या भोवती, घराच्या खांबाजवळ मध ओतले जाते. त्याच्यात, उत्तमरीत्या बोलावलेल्या गायी, आपल्या वाटेने, स्तनातून श्रेष्ठ दूध ओघळवतात.
समी रथं न भुरिजोरहेषत दश स्वसारो अदितेरुपस्थ आ । जिगादुप ज्रयति गोरपीच्यं पदं यदस्य मतुथा अजीजनन्
दहा बहिणी जणू रथासारख्या एकत्र धावतात, अदितीच्या कुशीत. तो पुढे जातो, गायींच्या लपलेल्या वाटेचा शोध घेतो, जी वाट त्यांनी कौशल्याने त्याच्यासाठी तयार केली आहे.
श्येनो न योनिं सदनं धिया कृतं हिरण्ययमासदं देव एषति । ए रिणन्ति बर्हिषि प्रियं गिराश्वो न देवाँ अप्येति यज्ञियः
गरुडासारखा तो विचारांनी तयार केलेल्या घरट्याकडे, सुवर्णासनाकडे, जिथे देव बसतो तिथे जातो. तिथे, स्तोत्राने, ते प्रिय व्यक्तीला पवित्र कुशावर शोधतात; घोड्यासारखा पूजनीय देवतांकडे येतो.
परा व्यक्तो अरुषो दिवः कविर्वृषा त्रिपृष्ठो अनविष्ट गा अभि । सहस्रणीतिर्यतिः परायती रेभो न पूर्वीरुषसो वि राजति
प्रकट झालेला, लाल रंगाचा, आकाशाचा ऋषी, बलवान, तीन पाठांचा, गायींना गाठतो. हजार प्रवाहांनी वाहणारा, दूर जाणारा, गजर करतो; प्राचीन उषांसारखा तो सर्वत्र प्रकाशतो.
त्वेषं रूपं कृणुते वर्णो अस्य स यत्राशयत्समृता सेधति स्रिधः । अप्सा याति स्वधया दैव्यं जनं सं सुष्टुती नसते सं गोअग्रया
तो भयंकर रूप धारण करतो, त्याचा रंग तेजस्वी असतो; जिथे तो विसावतो, तिथे तो अडथळे फोडतो. तो आपल्या शक्तीने पाण्यात, दैवी लोकांकडे जातो; स्तुतीने आनंदित होतो, श्रेष्ठ गायींसोबत.
उक्षेव यूथा परियन्नरावीदधि त्विषीरधित सूर्यस्य । दिव्यः सुपर्णोऽव चक्षत क्षां सोमः परि क्रतुना पश्यते जाः
बैल आपल्या कळपाभोवती फिरतो तसा, तो मोठ्या आवाजात, सूर्याच्या मार्गाने तेजाने चालतो. दैवी गरुड पृथ्वीवर नजर टाकतो; सोम, बुद्धीने, सर्व लोकांना पाहतो.
हरिं मृजन्त्यरुषो न युज्यते सं धेनुभिः कलशे सोमो अज्यते । उद्वाचमीरयति हिन्वते मती पुरुष्टुतस्य कति चित्परिप्रियः
ते पिवळसर रंगाच्या देवतेला स्वच्छ करतात, तो लाल घोड्यासारखा जुंपला जातो; सोम गायींसोबत पात्रात मिसळला जातो. तो वाणी प्रकट करतो, ते स्तोत्र उचलतात; ज्याची सर्वत्र स्तुती होते, त्याला कितीजण खरोखर प्रिय आहेत?