धामन्ते विश्वं भुवनमधि श्रितमन्तः समुद्रे हृद्यन्तरायुषि । अपामनीके समिथे य आभृतस्तमश्याम मधुमन्तं त ऊर्मिम्
सर्व जगं त्यांच्या निवासस्थानी स्थिर आहे, जणू काही ते समुद्राच्या आत, हृदयात आणि श्वासात विसावले आहे. पाण्यात, सभेत, जे पोसले गेले आहेत, चला आपण त्या गोडतेने भरलेल्या लाटेकडे जाऊ, अरे काळ्या रंगाच्या!
अबोध्यग्निः समिधा जनानां प्रति धेनुमिवायतीमुषासम् । यह्वा इव प्र वयामुज्जिहानाः प्र भानवः सिस्रते नाकमच्छ
लोकांच्या घराघरात अग्नी जागा झाला, जणू गाय वासरासाठी हात पुढे करते तसे, किंवा पिल्लं उडायला निघतात तसे, त्याच्या किरणांनी आकाशाकडे धाव घेतली.
अबोधि होता यजथाय देवानूर्ध्वो अग्निः सुमनाः प्रातरस्थात् । समिद्धस्य रुशददर्शि पाजो महान्देवस्तमसो निरमोचि
यजमान देवांची पूजा करण्यासाठी उठला; सरळ, प्रसन्न मनाचा अग्नी पहाटे उभा राहिला. पेटलेल्या ज्वाळेचा तेज चमकतो, तो महान देव अंधार दूर करतो.
यदीं गणस्य रशनामजीगः शुचिरङ्क्ते शुचिभिर्गोभिरग्निः । आद्दक्षिणा युज्यते वाजयन्त्युत्तानामूर्ध्वो अधयज्जुहूभिः
जेव्हा तू मंडळीची कमरपट्टा बांधतोस, शुद्ध अग्नी शुद्ध गोमयाने सजवला जातो. उजवीकडील आहुती विजयासाठी जुळवली जाते, सरळ उभा राहून तो समिधांनी स्वतःला अर्पण करतो.
अग्निमच्छा देवयतां मनांसि चक्षूंषीव सूर्ये सं चरन्ति । यदीं सुवाते उषसा विरूपे श्वेतो वाजी जायते अग्रे अह्नाम्
देवतांची पूजा करणाऱ्यांची मनं अग्नीपाशी जावोत, जशी डोळे सूर्याकडे वळतात. जेव्हा दोन वेगळ्या उषा त्याच्यावर वाहतात, त्या वेळी पांढरा घोडा दिवसांच्या सुरुवातीला जन्म घेतो.
जनिष्ट हि जेन्यो अग्रे अह्नां हितो हितेष्वरुषो वनेषु । दमेदमे सप्त रत्ना दधानोऽग्निर्होता नि षसादा यजीयान्
तो खरोखरच दिवसांच्या सुरुवातीला जन्मतो, योग्य जागी ठेवला जातो, जंगलात तेजस्वी असतो. ही सात रत्ने घेऊन, अग्नी हा यजमान सर्वात पूजनीय म्हणून बसतो.
अग्निर्होता न्यसीदद्यजीयानुपस्थे मातुः सुरभा उ लोके । युवा कविः पुरुनिष्ठ ऋतावा धर्ता कृष्टीनामुत मध्य इद्धः
अग्नी हा यजमान, सर्वात पूजनीय, सुगंधी मातेला कुशीत, या जगात स्थिर झाला आहे. तरुण, ज्ञानी, अनेक ठिकाणी स्थापन झालेला, लोकांना आधार देणारा, आणि मध्ये पेटलेला.
प्र णु त्यं विप्रमध्वरेषु साधुमग्निं होतारमीळते नमोभिः । आ यस्ततान रोदसी ऋतेन नित्यं मृजन्ति वाजिनं घृतेन
आता ते त्या प्रेरित अग्नीचे, उत्तम यजमानाचे, यज्ञात भक्तीने स्तुती करतात. ज्याने सत्याने हे दोन जग विस्तारले, त्याला नेहमी तूपाने स्वच्छ करतात.
मार्जाल्यो मृज्यते स्वे दमूनाः कविप्रशस्तो अतिथिः शिवो नः । सहस्रशृङ्गो वृषभस्तदोजा विश्वाँ अग्ने सहसा प्रास्यन्यान्
घरात जन्मलेला अग्नी आपल्या घरात स्वच्छ केला जातो, कवींनी स्तुत्य, पाहुणा, आपल्यासाठी शुभ. हजार शिंगांचा वृषभ, ती शक्ती, अग्नी, तुझ्या सामर्थ्याने तू सगळ्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहेस.
प्र सद्यो अग्ने अत्येष्यन्यानाविर्यस्मै चारुतमो बभूथ । ईळेन्यो वपुष्यो विभावा प्रियो विशामतिथिर्मानुषीणाम्
क्षणातच, अग्नी, तू इतरांपेक्षा श्रेष्ठ होतोस; तू आमच्यासाठी सर्वात सुंदर झालास. स्तुतीस पात्र, अद्भुत, तेजस्वी, लोकांचा, माणसांचा आवडता पाहुणा.
तुभ्यं भरन्ति क्षितयो यविष्ठ बलिमग्ने अन्तित ओत दूरात् । आ भन्दिष्ठस्य सुमतिं चिकिद्धि बृहत्ते अग्ने महि शर्म भद्रम्
तुला, सर्वात तरुणा, लोक जवळून आणि दूरून अर्पण आणतात, अग्नी. उदाराच्या कृपेची इच्छा कर, अग्नी, तुझे मोठे, उज्ज्वल, मंगल रक्षण आम्हाला मिळू दे.
आद्य रथं भानुमो भानुमन्तमग्ने तिष्ठ यजतेभिः समन्तम् । विद्वान्पथीनामुर्वन्तरिक्षमेह देवान्हविरद्याय वक्षि
प्रकाशमान रथावर उभा रहा, अग्नी, भक्तांच्या गराड्यात. विस्तृत आकाशातील वाटा जाणणारा, देवांना इथे यज्ञाचा भाग घेण्यासाठी घेऊन ये.
अवोचाम कवये मेध्याय वचो वन्दारु वृषभाय वृष्णे । गविष्ठिरो नमसा स्तोममग्नौ दिवीव रुक्ममुरुव्यञ्चमश्रेत्
आपण शुद्ध, ज्ञानी कवीला, वंदनीय वृषभाला, सामर्थ्यवानाला शब्द अर्पण केले. नम्रतेने, आपण अग्नीला स्तुती अर्पण करतो, जो आकाशात सोन्यासारखा चमकतो, सर्वत्र पसरलेला.
कुमारं माता युवतिः समुब्धं गुहा बिभर्ति न ददाति पित्रे । अनीकमस्य न मिनज्जनासः पुरः पश्यन्ति निहितमरतौ
आई, तरुणी, जागा झालेल्या मुलाला गुप्तपणे धरते, पण वडिलांना देत नाही. त्याचा चेहरा लोकांनी कमी होत नाही; ते त्याला पुढे, रथात ठेवलेला पाहतात.
कमेतं त्वं युवते कुमारं पेषी बिभर्षि महिषी जजान । पूर्वीर्हि गर्भः शरदो ववर्धापश्यं जातं यदसूत माता
तू कोण आहेस, तरुणी, जी मुलाला धरतेस? सामर्थ्यवानाने त्याला जन्म दिला. गर्भ अनेक शरद ऋतूंत वाढला; आईने जन्म दिला तेव्हा मी त्याला पाहिलं.
हिरण्यदन्तं शुचिवर्णमारात्क्षेत्रादपश्यमायुधा मिमानम् । ददानो अस्मा अमृतं विपृक्वत्किं मामनिन्द्राः कृणवन्ननुक्थाः
मी त्याला दूरून पाहिलं, सोन्याचे दात, स्वच्छ रंग, शेतात शस्त्रांशिवाय मोजणी करताना. अमरत्व त्याला देणारा ज्ञानी, निष्कलंकांनी माझ्याशी काय केलं, कोणती स्तुती केली?
क्षेत्रादपश्यं सनुतश्चरन्तं सुमद्यूथं न पुरु शोभमानम् । न ता अगृभ्रन्नजनिष्ट हि षः पलिक्नीरिद्युवतयो भवन्ति
मी त्याला शेतातून चालताना पाहिलं, नव्याने जन्मलेला, सुंदर कळपासह, फार तेजस्वी. त्याला कुणी धरलं नाही; तो खरोखर जन्मला. या फिक्या, तरुणी आता माता होतात.
के मे मर्यकं वि यवन्त गोभिर्न येषां गोपा अरणश्चिदास । य ईं जगृभुरव ते सृजन्त्वाजाति पश्व उप नश्चिकित्वान्
माझ्यातले खरे श्रेष्ठ कोण, या अनेक गोवाल्यांमध्ये? ज्यांचा राखणारा अगदी रानही आहे. ज्यांनी त्याला धरलं, त्यांनी सोडावं; ज्ञानी त्याच्या जन्माला ओळखतो, तो आमच्याजवळ यावा.
वसां राजानं वसतिं जनानामरातयो नि दधुर्मर्त्येषु । ब्रह्माण्यत्रेरव तं सृजन्तु निन्दितारो निन्द्यासो भवन्तु
शत्रूंनी लोकांचा पालन करणारा राजा माणसांत ठेवला आहे; अत्रींच्या प्रार्थनेने त्याची सुटका होवो. जे निंदा करतात, त्यांचीच निंदा होवो.
शुनश्चिच्छेपं निदितं सहस्राद्यूपादमुञ्चो अशमिष्ट हि षः । एवास्मदग्ने वि मुमुग्धि पाशान्होतश्चिकित्व इह तू निषद्य
शुनःशेप याला हजारो यज्ञस्तंभाला बांधले होते, तरी त्याची सुटका झाली, कारण त्याला काही होणार नव्हते. अग्निदेव, आम्हांला देखील या बंधनांतून सोडव, हे ज्ञानी होतार, येथे बसून कृपा कर.
हृणीयमानो अप हि मदैयेः प्र मे देवानां व्रतपा उवाच । इन्द्रो विद्वाँ अनु हि त्वा चचक्ष तेनाहमग्ने अनुशिष्ट आगाम्
दडपल्या गेलेल्या असतानाही त्याचा उत्साह कमी झाला नाही; देवांच्या नियमांचे पालन करणाऱ्याने मला सांगितले—इंद्राने तुला पाहिले आहे, त्याच्या शिकवणीने, अग्निदेव, मी आलो आहे.
वि ज्योतिषा बृहता भात्यग्निराविर्विश्वानि कृणुते महित्वा । प्रादेवीर्मायाः सहते दुरेवाः शिशीते शृङ्गे रक्षसे विनिक्षे
अग्निदेव आपल्या तेजाने झळकतो, आपल्या महानतेने सर्व काही प्रकट करतो; तो दुष्ट देवतांच्या मायेला तोंड देतो, राक्षसांना पांगवण्यासाठी आपली शिंगे धारदार करतो.
उत स्वानासो दिवि षन्त्वग्नेस्तिग्मायुधा रक्षसे हन्तवा उ । मदे चिदस्य प्र रुजन्ति भामा न वरन्ते परिबाधो अदेवीः
अग्निदेवाचे स्वतःचे, तिखट शस्त्र असणारे, आकाशात असोत, राक्षसांचा नाश करण्यास तयार असोत. त्याच्या उन्मादातही त्याचे ज्वलंत रूप सर्व अडथळे फोडते, आणि अधार्मिक त्याच्या आघाताला तोंड देऊ शकत नाहीत.
एतं ते स्तोमं तुविजात विप्रो रथं न धीरः स्वपा अतक्षम् । यदीदग्ने प्रति त्वं देव हर्याः स्वर्वतीरप एना जयेम
हे तेजस्वी जन्मलेले अग्निदेव, या स्तुतीचे रथ जणू बुद्धिमान ऋषीने तुझ्यासाठी तयार केले आहे; हे देव, तू ही स्तुती स्वीकारलीस तर, आम्हांला या स्तोत्रामुळे तेजस्वी कीर्ती मिळू दे.
तुविग्रीवो वृषभो वावृधानोऽशत्र्वर्यः समजाति वेदः । इतीममग्निममृता अवोचन्बर्हिष्मते मनवे शर्म यंसद्धविष्मते मनवे शर्म यंसत्
मजबूत गळ्याचा, वाढणारा, शत्रूंचा नाश करणारा, ज्ञानी वृषभ ज्ञानासोबत पुढे जातो; अमरांनी या अग्निदेवाचे असेच वर्णन केले आहे—जो बार्हिष आणि श्रद्धेने यज्ञ करणाऱ्या मनुला संरक्षण देतो.
त्वमग्ने वरुणो जायसे यत्त्वं मित्रो भवसि यत्समिद्धः । त्वे विश्वे सहसस्पुत्र देवास्त्वमिन्द्रो दाशुषे मर्त्याय
अग्निदेव, तू जन्मलास की वरुण होतोस; पेटवला गेलास की मित्र होतोस; सर्व देव तुझ्यात वास करतात; भक्तांसाठी तू इंद्र होतोस.
त्वमर्यमा भवसि यत्कनीनां नाम स्वधावन्गुह्यं बिभर्षि । अञ्जन्ति मित्रं सुधितं न गोभिर्यद्दम्पती समनसा कृणोषि
तू कनिष्ठांचा आर्यमा होतोस, हे स्वयंपूर्ण अग्निदेव, तू गुप्त नाव धारण करतोस; जेव्हा तू जोडप्यांना एकत्र आणतोस, तेव्हा गायींनी मित्राला अभिषेक करतात.
तव श्रिये मरुतो मर्जयन्त रुद्र यत्ते जनिम चारु चित्रम् । पदं यद्विष्णोरुपमं निधायि तेन पासि गुह्यं नाम गोनाम्
तुझ्या तेजासाठी मरुत स्वतःला सजवतात, हे रुद्र, तुझा जन्म सुंदर आणि अद्भुत आहे; विष्णूचे पाऊल तुझ्या सोबतीस ठेवले आहे—त्यामुळे तू गायींचे गुप्त नाव जपतोस.
तव श्रिया सुदृशो देव देवाः पुरू दधाना अमृतं सपन्त । होतारमग्निं मनुषो नि षेदुर्दशस्यन्त उशिजः शंसमायोः
तुझ्या तेजामुळे, हे देव, तेजस्वी देव अमृताचा आस्वाद घेतात; माणसांनी अग्नीला होतार म्हणून बसवले, आणि प्रेरित लोक त्याची कृपा मिळवण्यासाठी स्तुती करतात.
न त्वद्धोता पूर्वो अग्ने यजीयान्न काव्यैः परो अस्ति स्वधावः । विशश्च यस्या अतिथिर्भवासि स यज्ञेन वनवद्देव मर्तान्
तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ होतार कोणीच नाही, हे अग्निदेव, आणि दुसरा कोणीही तुझ्यापेक्षा ज्ञानी नाही; ज्या घरात तू पाहुणा होतोस, तो यज्ञाने सर्वांना जिंकतो, हे देव.