समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारदुपांशुना सममृतत्वमानट् । घृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिह्वा देवानाममृतस्य नाभिः
समुद्रातून मधुर लाट उसळते, फेसासह अमरत्व घेऊन येते. तुपाचे गूढ नाव तिथे आहे, ते देवांची जिव्हा आणि अमृताचा नाभी आहे.
वयं नाम प्र ब्रवामा घृतस्यास्मिन्यज्ञे धारयामा नमोभिः । उप ब्रह्मा शृणवच्छस्यमानं चतुःशृङ्गोऽवमीद्गौर एतत्
या यज्ञात आपण तुपाचे नाव उच्चारतो आणि नम्रतेने ते धरतो. ज्ञानी ऋषी स्तुती ऐकतो, चार शिंगांचा बैल हे जाहीर करतो.
चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आ विवेश
त्याला चार शिंगे, तीन पाय, दोन डोकी आणि सात हात आहेत. तीन ठिकाणी बांधलेला तो वृषभ गर्जतो, तो महान देव माणसांत आला आहे.
त्रिधा हितं पणिभिर्गुह्यमानं गवि देवासो घृतमन्वविन्दन् । इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः
गायीमध्ये लपवलेले, तीन भागांत विभागलेले तूप देवांनी शोधले. इंद्राने एक भाग निर्माण केला, सूर्याने दुसरा, आणि तिसरा वेणाने आपल्या शक्तीने घडवला.
एता अर्षन्ति हृद्यात्समुद्राच्छतव्रजा रिपुणा नावचक्षे । घृतस्य धारा अभि चाकशीमि हिरण्ययो वेतसो मध्य आसाम्
या शतगुणी प्रवाह हृदयातून, समुद्रातून वाहतात, ओलांडायला कठीण आहेत. मी त्या तुपाच्या धारांना पाहतो, ज्यांच्या मध्ये सोन्याचे काठ आहेत.
सम्यक्स्रवन्ति सरितो न धेना अन्तर्हृदा मनसा पूयमानाः । एते अर्षन्त्यूर्मयो घृतस्य मृगा इव क्षिपणोरीषमाणाः
गायींसारख्या नद्या शुद्ध मनाने आणि हृदयाने योग्य मार्गाने वाहतात. या तुपाच्या लाटा, जणू काही आश्रयासाठी धावणाऱ्या वन्य प्राण्यांसारख्या, पुढे जातात.
सिन्धोरिव प्राध्वने शूघनासो वातप्रमियः पतयन्ति यह्वाः । घृतस्य धारा अरुषो न वाजी काष्ठा भिन्दन्नूर्मिभिः पिन्वमानः
पूर आलेल्या नदीच्या गडगडाटासारखे, वाऱ्यासारखे वेगवान, हे बलवान पुढे धावतात. तुपाच्या धारांप्रमाणे, लाल घोड्यासारखे, त्या लाटा अडथळे फोडून वाढतात.
अभि प्रवन्त समनेव योषाः कल्याण्यः स्मयमानासो अग्निम् । घृतस्य धाराः समिधो नसन्त ता जुषाणो हर्यति जातवेदाः
सुशोभित स्त्रियांसारख्या, हसत-हसत त्या एकत्र वाहतात आणि अग्नीला आनंद देतात. तुपाच्या धारांनी समिधा पेटतात आणि जातवेद आनंदाने त्याचा स्वीकार करतो.
कन्या इव वहतुमेतवा उ अञ्ज्यञ्जाना अभि चाकशीमि । यत्र सोमः सूयते यत्र यज्ञो घृतस्य धारा अभि तत्पवन्ते
वरासाठी सजलेल्या कन्यांसारख्या त्या वाहतात, मी त्यांना पाहतो. जिथे सोम पिळला जातो, जिथे यज्ञ होतो, तिथे तुपाच्या धारांचा प्रवाह सुरू होतो.
अभ्यर्षत सुष्टुतिं गव्यमाजिमस्मासु भद्रा द्रविणानि धत्त । इमं यज्ञं नयत देवता नो घृतस्य धारा मधुमत्पवन्ते
तुम्ही उत्तम स्तुतीसह वाहा, गायी आणा आणि आम्हांला शुभ संपत्ती द्या. हे देवांनो, हा यज्ञ पुढे न्या, तुपाच्या मधुर धारांनी सर्व काही भरून टाका.
धामन्ते विश्वं भुवनमधि श्रितमन्तः समुद्रे हृद्यन्तरायुषि । अपामनीके समिथे य आभृतस्तमश्याम मधुमन्तं त ऊर्मिम्
सर्व जगं त्यांच्या निवासस्थानी स्थिर आहे, जणू काही ते समुद्राच्या आत, हृदयात आणि श्वासात विसावले आहे. पाण्यात, सभेत, जे पोसले गेले आहेत, चला आपण त्या गोडतेने भरलेल्या लाटेकडे जाऊ, अरे काळ्या रंगाच्या!
अबोध्यग्निः समिधा जनानां प्रति धेनुमिवायतीमुषासम् । यह्वा इव प्र वयामुज्जिहानाः प्र भानवः सिस्रते नाकमच्छ
लोकांच्या घराघरात अग्नी जागा झाला, जणू गाय वासरासाठी हात पुढे करते तसे, किंवा पिल्लं उडायला निघतात तसे, त्याच्या किरणांनी आकाशाकडे धाव घेतली.
अबोधि होता यजथाय देवानूर्ध्वो अग्निः सुमनाः प्रातरस्थात् । समिद्धस्य रुशददर्शि पाजो महान्देवस्तमसो निरमोचि
यजमान देवांची पूजा करण्यासाठी उठला; सरळ, प्रसन्न मनाचा अग्नी पहाटे उभा राहिला. पेटलेल्या ज्वाळेचा तेज चमकतो, तो महान देव अंधार दूर करतो.
यदीं गणस्य रशनामजीगः शुचिरङ्क्ते शुचिभिर्गोभिरग्निः । आद्दक्षिणा युज्यते वाजयन्त्युत्तानामूर्ध्वो अधयज्जुहूभिः
जेव्हा तू मंडळीची कमरपट्टा बांधतोस, शुद्ध अग्नी शुद्ध गोमयाने सजवला जातो. उजवीकडील आहुती विजयासाठी जुळवली जाते, सरळ उभा राहून तो समिधांनी स्वतःला अर्पण करतो.
अग्निमच्छा देवयतां मनांसि चक्षूंषीव सूर्ये सं चरन्ति । यदीं सुवाते उषसा विरूपे श्वेतो वाजी जायते अग्रे अह्नाम्
देवतांची पूजा करणाऱ्यांची मनं अग्नीपाशी जावोत, जशी डोळे सूर्याकडे वळतात. जेव्हा दोन वेगळ्या उषा त्याच्यावर वाहतात, त्या वेळी पांढरा घोडा दिवसांच्या सुरुवातीला जन्म घेतो.
जनिष्ट हि जेन्यो अग्रे अह्नां हितो हितेष्वरुषो वनेषु । दमेदमे सप्त रत्ना दधानोऽग्निर्होता नि षसादा यजीयान्
तो खरोखरच दिवसांच्या सुरुवातीला जन्मतो, योग्य जागी ठेवला जातो, जंगलात तेजस्वी असतो. ही सात रत्ने घेऊन, अग्नी हा यजमान सर्वात पूजनीय म्हणून बसतो.
अग्निर्होता न्यसीदद्यजीयानुपस्थे मातुः सुरभा उ लोके । युवा कविः पुरुनिष्ठ ऋतावा धर्ता कृष्टीनामुत मध्य इद्धः
अग्नी हा यजमान, सर्वात पूजनीय, सुगंधी मातेला कुशीत, या जगात स्थिर झाला आहे. तरुण, ज्ञानी, अनेक ठिकाणी स्थापन झालेला, लोकांना आधार देणारा, आणि मध्ये पेटलेला.
प्र णु त्यं विप्रमध्वरेषु साधुमग्निं होतारमीळते नमोभिः । आ यस्ततान रोदसी ऋतेन नित्यं मृजन्ति वाजिनं घृतेन
आता ते त्या प्रेरित अग्नीचे, उत्तम यजमानाचे, यज्ञात भक्तीने स्तुती करतात. ज्याने सत्याने हे दोन जग विस्तारले, त्याला नेहमी तूपाने स्वच्छ करतात.
मार्जाल्यो मृज्यते स्वे दमूनाः कविप्रशस्तो अतिथिः शिवो नः । सहस्रशृङ्गो वृषभस्तदोजा विश्वाँ अग्ने सहसा प्रास्यन्यान्
घरात जन्मलेला अग्नी आपल्या घरात स्वच्छ केला जातो, कवींनी स्तुत्य, पाहुणा, आपल्यासाठी शुभ. हजार शिंगांचा वृषभ, ती शक्ती, अग्नी, तुझ्या सामर्थ्याने तू सगळ्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहेस.
प्र सद्यो अग्ने अत्येष्यन्यानाविर्यस्मै चारुतमो बभूथ । ईळेन्यो वपुष्यो विभावा प्रियो विशामतिथिर्मानुषीणाम्
क्षणातच, अग्नी, तू इतरांपेक्षा श्रेष्ठ होतोस; तू आमच्यासाठी सर्वात सुंदर झालास. स्तुतीस पात्र, अद्भुत, तेजस्वी, लोकांचा, माणसांचा आवडता पाहुणा.
तुभ्यं भरन्ति क्षितयो यविष्ठ बलिमग्ने अन्तित ओत दूरात् । आ भन्दिष्ठस्य सुमतिं चिकिद्धि बृहत्ते अग्ने महि शर्म भद्रम्
तुला, सर्वात तरुणा, लोक जवळून आणि दूरून अर्पण आणतात, अग्नी. उदाराच्या कृपेची इच्छा कर, अग्नी, तुझे मोठे, उज्ज्वल, मंगल रक्षण आम्हाला मिळू दे.
आद्य रथं भानुमो भानुमन्तमग्ने तिष्ठ यजतेभिः समन्तम् । विद्वान्पथीनामुर्वन्तरिक्षमेह देवान्हविरद्याय वक्षि
प्रकाशमान रथावर उभा रहा, अग्नी, भक्तांच्या गराड्यात. विस्तृत आकाशातील वाटा जाणणारा, देवांना इथे यज्ञाचा भाग घेण्यासाठी घेऊन ये.
अवोचाम कवये मेध्याय वचो वन्दारु वृषभाय वृष्णे । गविष्ठिरो नमसा स्तोममग्नौ दिवीव रुक्ममुरुव्यञ्चमश्रेत्
आपण शुद्ध, ज्ञानी कवीला, वंदनीय वृषभाला, सामर्थ्यवानाला शब्द अर्पण केले. नम्रतेने, आपण अग्नीला स्तुती अर्पण करतो, जो आकाशात सोन्यासारखा चमकतो, सर्वत्र पसरलेला.
कुमारं माता युवतिः समुब्धं गुहा बिभर्ति न ददाति पित्रे । अनीकमस्य न मिनज्जनासः पुरः पश्यन्ति निहितमरतौ
आई, तरुणी, जागा झालेल्या मुलाला गुप्तपणे धरते, पण वडिलांना देत नाही. त्याचा चेहरा लोकांनी कमी होत नाही; ते त्याला पुढे, रथात ठेवलेला पाहतात.
कमेतं त्वं युवते कुमारं पेषी बिभर्षि महिषी जजान । पूर्वीर्हि गर्भः शरदो ववर्धापश्यं जातं यदसूत माता
तू कोण आहेस, तरुणी, जी मुलाला धरतेस? सामर्थ्यवानाने त्याला जन्म दिला. गर्भ अनेक शरद ऋतूंत वाढला; आईने जन्म दिला तेव्हा मी त्याला पाहिलं.
हिरण्यदन्तं शुचिवर्णमारात्क्षेत्रादपश्यमायुधा मिमानम् । ददानो अस्मा अमृतं विपृक्वत्किं मामनिन्द्राः कृणवन्ननुक्थाः
मी त्याला दूरून पाहिलं, सोन्याचे दात, स्वच्छ रंग, शेतात शस्त्रांशिवाय मोजणी करताना. अमरत्व त्याला देणारा ज्ञानी, निष्कलंकांनी माझ्याशी काय केलं, कोणती स्तुती केली?
क्षेत्रादपश्यं सनुतश्चरन्तं सुमद्यूथं न पुरु शोभमानम् । न ता अगृभ्रन्नजनिष्ट हि षः पलिक्नीरिद्युवतयो भवन्ति
मी त्याला शेतातून चालताना पाहिलं, नव्याने जन्मलेला, सुंदर कळपासह, फार तेजस्वी. त्याला कुणी धरलं नाही; तो खरोखर जन्मला. या फिक्या, तरुणी आता माता होतात.
के मे मर्यकं वि यवन्त गोभिर्न येषां गोपा अरणश्चिदास । य ईं जगृभुरव ते सृजन्त्वाजाति पश्व उप नश्चिकित्वान्
माझ्यातले खरे श्रेष्ठ कोण, या अनेक गोवाल्यांमध्ये? ज्यांचा राखणारा अगदी रानही आहे. ज्यांनी त्याला धरलं, त्यांनी सोडावं; ज्ञानी त्याच्या जन्माला ओळखतो, तो आमच्याजवळ यावा.
वसां राजानं वसतिं जनानामरातयो नि दधुर्मर्त्येषु । ब्रह्माण्यत्रेरव तं सृजन्तु निन्दितारो निन्द्यासो भवन्तु
शत्रूंनी लोकांचा पालन करणारा राजा माणसांत ठेवला आहे; अत्रींच्या प्रार्थनेने त्याची सुटका होवो. जे निंदा करतात, त्यांचीच निंदा होवो.
शुनश्चिच्छेपं निदितं सहस्राद्यूपादमुञ्चो अशमिष्ट हि षः । एवास्मदग्ने वि मुमुग्धि पाशान्होतश्चिकित्व इह तू निषद्य
शुनःशेप याला हजारो यज्ञस्तंभाला बांधले होते, तरी त्याची सुटका झाली, कारण त्याला काही होणार नव्हते. अग्निदेव, आम्हांला देखील या बंधनांतून सोडव, हे ज्ञानी होतार, येथे बसून कृपा कर.