प्रवाच्यं वचसः किं मे अस्य गुहा हितमुप निणिग्वदन्ति । यदुस्रियाणामप वारिव व्रन्पाति प्रियं रुपो अग्रं पदं वेः
या माझ्या वचनाबद्दल काय सांगावे, जे गुप्त ठेवले आहे? ज्ञानी त्याला लपलेले म्हणतात. जसे पाणी गायींपासून दूर वाहते, तसे प्रिय रूप, श्रेष्ठ पाऊल, दूर निघून जाते.
इदमु त्यन्महि महामनीकं यदुस्रिया सचत पूर्व्यं गौः । ऋतस्य पदे अधि दीद्यानं गुहा रघुष्यद्रघुयद्विवेद
हे खरेच महान, विशाल स्वरूपाचे आहे, ज्याचा माग गायी, उषेच्या संगतीने, प्राचीन काळापासून घेतात. सत्याच्या मार्गावर तेजस्वी, लपलेले, वेगवानाने वेगाने जाणले आहे.
अध द्युतानः पित्रोः सचासामनुत गुह्यं चारु पृश्नेः । मातुष्पदे परमे अन्ति षद्गोर्वृष्णः शोचिषः प्रयतस्य जिह्वा
तेव्हा, तेजाने उजळलेला, तो आपल्या आईवडिलांसोबत गेला, आणि चितकबऱ्या गायीच्या गुप्त, सुंदर रूपाचा माग घेतला. आईच्या ठिकाणी, सर्वोच्च स्थानात, वृषभाच्या, तेजस्वी, भक्ताच्या ज्वाळेची जिव्हा बसली आहे.
ऋतं वोचे नमसा पृच्छ्यमानस्तवाशसा जातवेदो यदीदम् । त्वमस्य क्षयसि यद्ध विश्वं दिवि यदु द्रविणं यत्पृथिव्याम्
मी नम्रतेने, स्तुतीने, सत्य बोलतो, हे जातवेद, विचारतो—हे काय आहे? तुझ्याकडेच सर्व काही आहे, जे काही स्वर्गात आहे, किंवा पृथ्वीवरचे धन आहे.
किं नो अस्य द्रविणं कद्ध रत्नं वि नो वोचो जातवेदश्चिकित्वान् । गुहाध्वनः परमं यन्नो अस्य रेकु पदं न निदाना अगन्म
आपल्यासाठी काय धन, कोणते रत्न त्याचे? हे जाणणाऱ्या जातवेद, तू आम्हाला सांग. त्याचा सर्वोच्च, गुप्त मार्ग—ते पाऊल, जसे वाट, जे आपण अजून गाठले नाही.
का मर्यादा वयुना कद्ध वाममच्छा गमेम रघवो न वाजम् । कदा नो देवीरमृतस्य पत्नीः सूरो वर्णेन ततनन्नुषासः
मर्यादा काय, कार्य काय, कृपा काय, जेणेकरून आपण वेगाने, स्पर्धकांसारखे, बक्षीस मिळवू शकू? अमरांच्या पत्नी असलेल्या देवता, तेजस्वी उषा, आपला रंग आपल्यावर कधी उधळतील?
अनिरेण वचसा फल्ग्वेन प्रतीत्येन कृधुनातृपासः । अधा ते अग्ने किमिहा वदन्त्यनायुधास आसता सचन्ताम्
अग्ने, जे लोक तुझ्या समिधेने समाधानी होत नाहीत, ते खोट्या, दुर्बळ आणि फसव्या शब्दांनी इथे बोलतात. हे लोक काय बोलतात, असं विचारावं वाटतं. शस्त्र नसलेले हे सर्वजण एकत्र बसून चर्चा करोत.
अस्य श्रिये समिधानस्य वृष्णो वसोरनीकं दम आ रुरोच । रुशद्वसानः सुदृशीकरूपः क्षितिर्न राया पुरुवारो अद्यौत्
समिधेने प्रज्वलित झालेल्या, बलवान आणि उदार अशा तुझ्या तेजासाठी, घराचा मुख उजळून निघतो. शुभ्र वस्त्र परिधान केलेला, सुंदर रूप असलेला तू, धनाचा स्वामी जसा तेजाने झळकतो, तसा अनेक दानं देतोस.
ऊर्ध्व ऊ षु णो अध्वरस्य होतरग्ने तिष्ठ देवताता यजीयान् । त्वं हि विश्वमभ्यसि मन्म प्र वेधसश्चित्तिरसि मनीषाम्
अग्ने, आमच्या यज्ञाचा पुरोहित, तू उभा राहा, यज्ञासाठी सगळ्यात योग्य आहेस. कारण, तू आमचे सर्व स्तोत्र समजतोस, ज्ञानी आहेस, आणि आमच्या विचारांना प्रेरणा देतोस.
अमूरो होता न्यसादि विक्ष्वग्निर्मन्द्रो विदथेषु प्रचेताः । ऊर्ध्वं भानुं सवितेवाश्रेन्मेतेव धूमं स्तभायदुप द्याम्
अचूक पुरोहित अग्नी, सभांमध्ये सौम्य आणि बुद्धिमान, जमातींमध्ये बसला आहे. त्याने आपले तेज सूर्याप्रमाणे वर उचलले, धुरासारखा आकाशाकडे पसरला.
यता सुजूर्णी रातिनी घृताची प्रदक्षिणिद्देवतातिमुराणः । उदु स्वरुर्नवजा नाक्रः पश्वो अनक्ति सुधितः सुमेकः
देवतांसाठी उजवीकडे फिरणारा, उदार, तुपाने अभिषिक्त अग्नी, पुढे जातो. नव्याने जन्मलेला, बलवान वृषभ वर उगवतो, उत्तमपणे पोसलेला, तेजस्वी अग्नी पशुधन तयार करतो.
स्तीर्णे बर्हिषि समिधाने अग्ना ऊर्ध्वो अध्वर्युर्जुजुषाणो अस्थात् । पर्यग्निः पशुपा न होता त्रिविष्ट्येति प्रदिव उराणः
विस्तरलेल्या कुशांवर, अग्नी प्रज्वलित झाल्यावर, सरळ उभा राहून, यज्ञात आनंद मानणारा पुरोहित उभा राहतो. अग्नी, जणू पशुपालकासारखा, पुरोहित म्हणून तीन आसनांवरून देवांकडे फिरतो.
परि त्मना मितद्रुरेति होताग्निर्मन्द्रो मधुवचा ऋतावा । द्रवन्त्यस्य वाजिनो न शोका भयन्ते विश्वा भुवना यदभ्राट्
आपल्या रूपाने, मैत्रीपूर्ण आणि मधुर वाणी बोलणारा, यथायोग्य अग्नी पुरोहित सभोवताली फिरतो. त्याच्या ज्वाळा वेगवान घोड्यांसारख्या धावतात, तो प्रज्वलित झाला की सर्व जग घाबरते.
भद्रा ते अग्ने स्वनीक संदृग्घोरस्य सतो विषुणस्य चारुः । न यत्ते शोचिस्तमसा वरन्त न ध्वस्मानस्तन्वी रेप आ धुः
अग्ने, तुझे तेजस्वी मुख आणि स्पष्ट दृष्टी सुंदर आहे, भीषण आणि विविधतेत देखील तू मनोहर आहेस. तुझ्या ज्वाळेला अंधार अडवत नाही, ना राख किंवा धूर तुझ्या देहाला लागतो.
न यस्य सातुर्जनितोरवारि न मातरापितरा नू चिदिष्टौ । अधा मित्रो न सुधितः पावकोऽग्निर्दीदाय मानुषीषु विक्षु
ज्याचा जन्म कुणीही थांबवू शकत नाही—ना जन्मदात्याने, ना आईने, ना वडिलांनी, अगदी आता देखील नाही. मग मित्रासारखा, उत्तम समिधेचा, शुद्ध अग्नी मानवांच्या जमातींमध्ये तेजाने झळकतो.
द्विर्यं पञ्च जीजनन्संवसानाः स्वसारो अग्निं मानुषीषु विक्षु । उषर्बुधमथर्यो न दन्तं शुक्रं स्वासं परशुं न तिग्मम्
दहा बहिणी, एकत्र राहणाऱ्या, मानवांच्या जमातींमध्ये अग्नीला उत्पन्न करतात. तो धारदार दातासारखा, तेजस्वी कुऱ्हाडीप्रमाणे, वेगवान आणि तीक्ष्ण आहे.
तव त्ये अग्ने हरितो घृतस्ना रोहितास ऋज्वञ्चः स्वञ्चः । अरुषासो वृषण ऋजुमुष्का आ देवतातिमह्वन्त दस्माः
अग्ने, तुझे ते पिवळसर, तुपाने लिंपलेले, लाल रंगाचे, सरळ आणि सुंदर आहेत. हे अरुण, बलवान, सरळ अयास असलेले, अद्भुत अग्ने, देवांकडे तुला बोलावतात.
ये ह त्ये ते सहमाना अयासस्त्वेषासो अग्ने अर्चयश्चरन्ति । श्येनासो न दुवसनासो अर्थं तुविष्वणसो मारुतं न शर्धः
अग्ने, तुझे ते साथीदार, बलवान आणि न थकणारे, तेजाने चमकत फिरतात. ते गरुडांसारखे, तेजस्वी वस्त्र घातलेले, आपले ध्येय शोधणारे, मोठ्याने गर्जणारे, वायूच्या सैन्यासारखे आहेत.
अकारि ब्रह्म समिधान तुभ्यं शंसात्युक्थं यजते व्यू धाः । होतारमग्निं मनुषो नि षेदुर्नमस्यन्त उशिजः शंसमायोः
तुझ्यासाठी स्तोत्र रचले गेले, समिधा अर्पण केली, स्तुती आणि गाणे अर्पण केले, विधी नीट लावले गेले. मनुष्यांनी अग्नीला पुरोहित म्हणून बसवले, भक्तीने, प्रेरित होऊन तुझी स्तुती करतात.
अयमिह प्रथमो धायि धातृभिर्होता यजिष्ठो अध्वरेष्वीड्यः । यमप्नवानो भृगवो विरुरुचुर्वनेषु चित्रं विभ्वं विशेविशे
इथे, सृष्टीकर्त्यांनी प्रथम पुरोहित म्हणून स्थापन केलेला, यज्ञासाठी सर्वात योग्य, विधींमध्ये स्तुत्य असा हा अग्नी आहे. कुशल भृगुंनी ज्याला वनात प्रज्वलित केले, तो सर्व लोकांत अद्भुत तेजाने झळकतो.
अग्ने कदा त आनुषग्भुवद्देवस्य चेतनम् । अधा हि त्वा जगृभ्रिरे मर्तासो विक्ष्वीड्यम्
अग्ने, तुझं देवांशी नातं केव्हा प्रकट होईल? कारण मगच, मर्त्य लोकांनी तुला जमातींमध्ये स्तुत्य मानून स्वीकारलं आहे.
ऋतावानं विचेतसं पश्यन्तो द्यामिव स्तृभिः । विश्वेषामध्वराणां हस्कर्तारं दमेदमे
सर्व यज्ञांचा सुव्यवस्थापक, प्रत्येक घरात आनंद देणारा, आकाशासारखा, सत्यप्रिय आणि बुद्धिमान असा अग्नी सर्वांनी पाहिला.
आशुं दूतं विवस्वतो विश्वा यश्चर्षणीरभि । आ जभ्रुः केतुमायवो भृगवाणं विशेविशे
विवस्वताचा वेगवान दूत, ज्याला सर्व लोकांनी स्वीकारले, कुशल भृगुंनी त्या तेजस्वी, प्रसिद्ध अग्नीला सर्व लोकांत उचलले.
तमीं होतारमानुषक्चिकित्वांसं नि षेदिरे । रण्वं पावकशोचिषं यजिष्ठं सप्त धामभिः
मानवांचा पुरोहित, ज्ञानी, तेजस्वी, शुद्ध ज्वाळांचा, यज्ञासाठी सर्वात योग्य, अशा या अग्नीला त्यांनी सात ठिकाणी बसवले.
तं शश्वतीषु मातृषु वन आ वीतमश्रितम् । चित्रं सन्तं गुहा हितं सुवेदं कूचिदर्थिनम्
तो, शाश्वत मातांमध्ये, वनात, चांगल्या प्रकारे आवाहन केलेला, आश्रय घेतो; अद्भुत, उपस्थित, गुप्त ठिकाणी ठेवलेला, सर्व जाणणारा, कधी कधी शोधला जातो.
ससस्य यद्वियुता सस्मिन्नूधन्नृतस्य धामन्रणयन्त देवाः । महाँ अग्निर्नमसा रातहव्यो वेरध्वराय सदमिदृतावा
जेव्हा वनस्पतीपासून वेगळा केला जातो, त्याच्यात सत्याचा स्तन ठेवला जातो; देवांनी मोठ्या अग्नीला नम्रतेने प्रज्वलित केले, तो हव्यांचा दाता, नेहमी विधीला खरा राहणारा.
वेरध्वरस्य दूत्यानि विद्वानुभे अन्ता रोदसी संचिकित्वान् । दूत ईयसे प्रदिव उराणो विदुष्टरो दिव आरोधनानि
यज्ञ करणाऱ्याच्या कार्यांची माहिती असलेला, तू, ज्ञानी, आकाश आणि पृथ्वीचे दोन्ही टोक समजून घेतलेस; दूत म्हणून तू, विस्तृत जाणारा, सर्वोच्च आकाशातून येतोस, आकाशाचे दरवाजे उत्तमरीत्या ओळखतोस.
कृष्णं त एम रुशतः पुरो भाश्चरिष्ण्वर्चिर्वपुषामिदेकम् । यदप्रवीता दधते ह गर्भं सद्यश्चिज्जातो भवसीदु दूतः
तुझे रूप काळे, पुढील भाग चमकदार, तुझी ज्वाळा हालचाल करते, रूपांमध्ये अद्वितीय; जेव्हा अजून न उघडलेले गर्भ ठेवतात, तू जन्मताच दूत होतोस.
सद्यो जातस्य ददृशानमोजो यदस्य वातो अनुवाति शोचिः । वृणक्ति तिग्मामतसेषु जिह्वां स्थिरा चिदन्ना दयते वि जम्भैः
नवजात अग्नीची ताकद दिसते, जेव्हा त्याची ज्वाळा वाऱ्याच्या मागे जाते; तो लाकडांमध्ये आपली तीक्ष्ण जीभ निवडतो, अगदी कठीण अन्नही तो आपल्या जबड्यांनी खातो.
तृषु यदन्ना तृषुणा ववक्ष तृषुं दूतं कृणुते यह्वो अग्निः । वातस्य मेळिं सचते निजूर्वन्नाशुं न वाजयते हिन्वे अर्वा
तीन प्रकारच्या अन्नाने, तीन पट शक्तीने वाढतो, बलवान अग्नी स्वतःला तीन पट दूत बनवतो; तो वाऱ्याच्या मित्राशी जुळतो, नेहमी सक्रिय, तो वेगवानाला पुढे ढकलतो.