ये पायवो मामतेयं ते अग्ने पश्यन्तो अन्धं दुरितादरक्षन् । ररक्ष तान्सुकृतो विश्ववेदा दिप्सन्त इद्रिपवो नाह देभुः
हे अग्ने, जे रक्षक स्वार्थाशिवाय वागतात, अंधार पाहूनही त्यांनी वाईटापासून रक्षण केले; तू सर्वज्ञानी, सत्कर्म करणाऱ्यांचे रक्षण केलेस, आणि दुष्ट, लोभी लोक त्यांना जिंकू शकले नाहीत.
त्वया वयं सधन्यस्त्वोतास्तव प्रणीत्यश्याम वाजान् । उभा शंसा सूदय सत्यतातेऽनुष्ठुया कृणुह्यह्रयाण
तुझ्या साथीने, तुझ्या रक्षणाखाली, तुझ्या मार्गदर्शनाने आम्ही संपत्ती मिळवू. खरी आणि खोटी दोन्ही शापे दूर कर; तुझ्या पाठबळाने निर्धास्तपणे कृती कर.
अया ते अग्ने समिधा विधेम प्रति स्तोमं शस्यमानं गृभाय । दहाशसो रक्षसः पाह्यस्मान्द्रुहो निदो मित्रमहो अवद्यात्
या समिधेने, हे अग्ने, आम्ही तुझे पूजन करतो; स्तुती केलेले स्तोत्र स्वीकार. हे महान मित्रा, द्वेष करणाऱ्यांना जाळ, आम्हाला वाईट, कपटी, दुष्ट लोकांपासून वाचव.
वैश्वानराय मीळ्हुषे सजोषाः कथा दाशेमाग्नये बृहद्भाः । अनूनेन बृहता वक्षथेनोप स्तभायदुपमिन्न रोधः
एकत्र भक्तीने आपण वैश्वानर अग्नीचे, उदार, मोठ्या स्तुतीने पूजन करू. कमी न पडणाऱ्या, बलवान शब्दांनी आपण त्याला आधार देऊ, जो दोन्ही जगांचे पालन करतो.
मा निन्दत य इमां मह्यं रातिं देवो ददौ मर्त्याय स्वधावान् । पाकाय गृत्सो अमृतो विचेता वैश्वानरो नृतमो यह्वो अग्निः
ज्या देवाने, स्वयंपूर्ण असलेल्या, मला माणसाला ही देणगी दिली आहे, तिचा तिरस्कार करू नका. स्वयंपाकासाठी, गृत्सु, अमर, बुद्धिमान, वैश्वानर, सर्वांत शूर, बलवान अग्नी आहे.
साम द्विबर्हा महि तिग्मभृष्टिः सहस्ररेता वृषभस्तुविष्मान् । पदं न गोरपगूळ्हं विविद्वानग्निर्मह्यं प्रेदु वोचन्मनीषाम्
दुहेरी उंचीचा, महान, तीक्ष्ण ज्वाळांचा, हजार प्रवाहांचा, बलशाली वृषभ—असा अग्नी, गायीच्या लपलेल्या वाटेचा जाणकार, मला ही प्रेरणादायक कल्पना सांगतो.
प्र ताँ अग्निर्बभसत्तिग्मजम्भस्तपिष्ठेन शोचिषा यः सुराधाः । प्र ये मिनन्ति वरुणस्य धाम प्रिया मित्रस्य चेततो ध्रुवाणि
अग्नी तीक्ष्ण जबड्यांनी, जळत्या ज्वाळांनी प्रकट झाला, जो उदार आहे. जे वरुणाच्या राज्याला, मित्राच्या प्रिय, स्थिर व्यवस्थेला कमी करतात, त्यांचा तो नाश करतो.
अभ्रातरो न योषणो व्यन्तः पतिरिपो न जनयो दुरेवाः । पापासः सन्तो अनृता असत्या इदं पदमजनता गभीरम्
जणू भाऊ नसलेल्या स्त्रिया, विभक्त, जणू शत्रुत्व असलेल्या पत्नी, आई—असे वाईट, खोटे, असत्य लोकांनी ही खोल वाट निर्माण केली आहे.
इदं मे अग्ने कियते पावकामिनते गुरुं भारं न मन्म । बृहद्दधाथ धृषता गभीरं यह्वं पृष्ठं प्रयसा सप्तधातु
हे अग्ने, हे माझे तुझ्यासाठीचे छोटे, तेजस्वी स्तोत्र—ते मोठ्या ओझ्यासारखे जड होऊ नये. तू आपल्या सातगुणी शक्तीने हे विशाल, मजबूत, खोल, बलशाली पाठीचे स्थान निर्माण केलेस.
तमिन्न्वेव समना समानमभि क्रत्वा पुनती धीतिरश्याः । ससस्य चर्मन्नधि चारु पृश्नेरग्रे रुप आरुपितं जबारु
यावरच, एकच विचार, एकच संकल्प, आपल्या निश्चयाने स्तोत्र शुद्ध करू दे. चित्ताकर्षक चितकबऱ्या गायीच्या सुंदर कातडीवर, पुढे, तेजस्वी रूप ठेवले आहे, ते जाहीर करावयाचे आहे.
प्रवाच्यं वचसः किं मे अस्य गुहा हितमुप निणिग्वदन्ति । यदुस्रियाणामप वारिव व्रन्पाति प्रियं रुपो अग्रं पदं वेः
या माझ्या वचनाबद्दल काय सांगावे, जे गुप्त ठेवले आहे? ज्ञानी त्याला लपलेले म्हणतात. जसे पाणी गायींपासून दूर वाहते, तसे प्रिय रूप, श्रेष्ठ पाऊल, दूर निघून जाते.
इदमु त्यन्महि महामनीकं यदुस्रिया सचत पूर्व्यं गौः । ऋतस्य पदे अधि दीद्यानं गुहा रघुष्यद्रघुयद्विवेद
हे खरेच महान, विशाल स्वरूपाचे आहे, ज्याचा माग गायी, उषेच्या संगतीने, प्राचीन काळापासून घेतात. सत्याच्या मार्गावर तेजस्वी, लपलेले, वेगवानाने वेगाने जाणले आहे.
अध द्युतानः पित्रोः सचासामनुत गुह्यं चारु पृश्नेः । मातुष्पदे परमे अन्ति षद्गोर्वृष्णः शोचिषः प्रयतस्य जिह्वा
तेव्हा, तेजाने उजळलेला, तो आपल्या आईवडिलांसोबत गेला, आणि चितकबऱ्या गायीच्या गुप्त, सुंदर रूपाचा माग घेतला. आईच्या ठिकाणी, सर्वोच्च स्थानात, वृषभाच्या, तेजस्वी, भक्ताच्या ज्वाळेची जिव्हा बसली आहे.
ऋतं वोचे नमसा पृच्छ्यमानस्तवाशसा जातवेदो यदीदम् । त्वमस्य क्षयसि यद्ध विश्वं दिवि यदु द्रविणं यत्पृथिव्याम्
मी नम्रतेने, स्तुतीने, सत्य बोलतो, हे जातवेद, विचारतो—हे काय आहे? तुझ्याकडेच सर्व काही आहे, जे काही स्वर्गात आहे, किंवा पृथ्वीवरचे धन आहे.
किं नो अस्य द्रविणं कद्ध रत्नं वि नो वोचो जातवेदश्चिकित्वान् । गुहाध्वनः परमं यन्नो अस्य रेकु पदं न निदाना अगन्म
आपल्यासाठी काय धन, कोणते रत्न त्याचे? हे जाणणाऱ्या जातवेद, तू आम्हाला सांग. त्याचा सर्वोच्च, गुप्त मार्ग—ते पाऊल, जसे वाट, जे आपण अजून गाठले नाही.
का मर्यादा वयुना कद्ध वाममच्छा गमेम रघवो न वाजम् । कदा नो देवीरमृतस्य पत्नीः सूरो वर्णेन ततनन्नुषासः
मर्यादा काय, कार्य काय, कृपा काय, जेणेकरून आपण वेगाने, स्पर्धकांसारखे, बक्षीस मिळवू शकू? अमरांच्या पत्नी असलेल्या देवता, तेजस्वी उषा, आपला रंग आपल्यावर कधी उधळतील?
अनिरेण वचसा फल्ग्वेन प्रतीत्येन कृधुनातृपासः । अधा ते अग्ने किमिहा वदन्त्यनायुधास आसता सचन्ताम्
अग्ने, जे लोक तुझ्या समिधेने समाधानी होत नाहीत, ते खोट्या, दुर्बळ आणि फसव्या शब्दांनी इथे बोलतात. हे लोक काय बोलतात, असं विचारावं वाटतं. शस्त्र नसलेले हे सर्वजण एकत्र बसून चर्चा करोत.
अस्य श्रिये समिधानस्य वृष्णो वसोरनीकं दम आ रुरोच । रुशद्वसानः सुदृशीकरूपः क्षितिर्न राया पुरुवारो अद्यौत्
समिधेने प्रज्वलित झालेल्या, बलवान आणि उदार अशा तुझ्या तेजासाठी, घराचा मुख उजळून निघतो. शुभ्र वस्त्र परिधान केलेला, सुंदर रूप असलेला तू, धनाचा स्वामी जसा तेजाने झळकतो, तसा अनेक दानं देतोस.
ऊर्ध्व ऊ षु णो अध्वरस्य होतरग्ने तिष्ठ देवताता यजीयान् । त्वं हि विश्वमभ्यसि मन्म प्र वेधसश्चित्तिरसि मनीषाम्
अग्ने, आमच्या यज्ञाचा पुरोहित, तू उभा राहा, यज्ञासाठी सगळ्यात योग्य आहेस. कारण, तू आमचे सर्व स्तोत्र समजतोस, ज्ञानी आहेस, आणि आमच्या विचारांना प्रेरणा देतोस.
अमूरो होता न्यसादि विक्ष्वग्निर्मन्द्रो विदथेषु प्रचेताः । ऊर्ध्वं भानुं सवितेवाश्रेन्मेतेव धूमं स्तभायदुप द्याम्
अचूक पुरोहित अग्नी, सभांमध्ये सौम्य आणि बुद्धिमान, जमातींमध्ये बसला आहे. त्याने आपले तेज सूर्याप्रमाणे वर उचलले, धुरासारखा आकाशाकडे पसरला.
यता सुजूर्णी रातिनी घृताची प्रदक्षिणिद्देवतातिमुराणः । उदु स्वरुर्नवजा नाक्रः पश्वो अनक्ति सुधितः सुमेकः
देवतांसाठी उजवीकडे फिरणारा, उदार, तुपाने अभिषिक्त अग्नी, पुढे जातो. नव्याने जन्मलेला, बलवान वृषभ वर उगवतो, उत्तमपणे पोसलेला, तेजस्वी अग्नी पशुधन तयार करतो.
स्तीर्णे बर्हिषि समिधाने अग्ना ऊर्ध्वो अध्वर्युर्जुजुषाणो अस्थात् । पर्यग्निः पशुपा न होता त्रिविष्ट्येति प्रदिव उराणः
विस्तरलेल्या कुशांवर, अग्नी प्रज्वलित झाल्यावर, सरळ उभा राहून, यज्ञात आनंद मानणारा पुरोहित उभा राहतो. अग्नी, जणू पशुपालकासारखा, पुरोहित म्हणून तीन आसनांवरून देवांकडे फिरतो.
परि त्मना मितद्रुरेति होताग्निर्मन्द्रो मधुवचा ऋतावा । द्रवन्त्यस्य वाजिनो न शोका भयन्ते विश्वा भुवना यदभ्राट्
आपल्या रूपाने, मैत्रीपूर्ण आणि मधुर वाणी बोलणारा, यथायोग्य अग्नी पुरोहित सभोवताली फिरतो. त्याच्या ज्वाळा वेगवान घोड्यांसारख्या धावतात, तो प्रज्वलित झाला की सर्व जग घाबरते.
भद्रा ते अग्ने स्वनीक संदृग्घोरस्य सतो विषुणस्य चारुः । न यत्ते शोचिस्तमसा वरन्त न ध्वस्मानस्तन्वी रेप आ धुः
अग्ने, तुझे तेजस्वी मुख आणि स्पष्ट दृष्टी सुंदर आहे, भीषण आणि विविधतेत देखील तू मनोहर आहेस. तुझ्या ज्वाळेला अंधार अडवत नाही, ना राख किंवा धूर तुझ्या देहाला लागतो.
न यस्य सातुर्जनितोरवारि न मातरापितरा नू चिदिष्टौ । अधा मित्रो न सुधितः पावकोऽग्निर्दीदाय मानुषीषु विक्षु
ज्याचा जन्म कुणीही थांबवू शकत नाही—ना जन्मदात्याने, ना आईने, ना वडिलांनी, अगदी आता देखील नाही. मग मित्रासारखा, उत्तम समिधेचा, शुद्ध अग्नी मानवांच्या जमातींमध्ये तेजाने झळकतो.
द्विर्यं पञ्च जीजनन्संवसानाः स्वसारो अग्निं मानुषीषु विक्षु । उषर्बुधमथर्यो न दन्तं शुक्रं स्वासं परशुं न तिग्मम्
दहा बहिणी, एकत्र राहणाऱ्या, मानवांच्या जमातींमध्ये अग्नीला उत्पन्न करतात. तो धारदार दातासारखा, तेजस्वी कुऱ्हाडीप्रमाणे, वेगवान आणि तीक्ष्ण आहे.
तव त्ये अग्ने हरितो घृतस्ना रोहितास ऋज्वञ्चः स्वञ्चः । अरुषासो वृषण ऋजुमुष्का आ देवतातिमह्वन्त दस्माः
अग्ने, तुझे ते पिवळसर, तुपाने लिंपलेले, लाल रंगाचे, सरळ आणि सुंदर आहेत. हे अरुण, बलवान, सरळ अयास असलेले, अद्भुत अग्ने, देवांकडे तुला बोलावतात.
ये ह त्ये ते सहमाना अयासस्त्वेषासो अग्ने अर्चयश्चरन्ति । श्येनासो न दुवसनासो अर्थं तुविष्वणसो मारुतं न शर्धः
अग्ने, तुझे ते साथीदार, बलवान आणि न थकणारे, तेजाने चमकत फिरतात. ते गरुडांसारखे, तेजस्वी वस्त्र घातलेले, आपले ध्येय शोधणारे, मोठ्याने गर्जणारे, वायूच्या सैन्यासारखे आहेत.
अकारि ब्रह्म समिधान तुभ्यं शंसात्युक्थं यजते व्यू धाः । होतारमग्निं मनुषो नि षेदुर्नमस्यन्त उशिजः शंसमायोः
तुझ्यासाठी स्तोत्र रचले गेले, समिधा अर्पण केली, स्तुती आणि गाणे अर्पण केले, विधी नीट लावले गेले. मनुष्यांनी अग्नीला पुरोहित म्हणून बसवले, भक्तीने, प्रेरित होऊन तुझी स्तुती करतात.
अयमिह प्रथमो धायि धातृभिर्होता यजिष्ठो अध्वरेष्वीड्यः । यमप्नवानो भृगवो विरुरुचुर्वनेषु चित्रं विभ्वं विशेविशे
इथे, सृष्टीकर्त्यांनी प्रथम पुरोहित म्हणून स्थापन केलेला, यज्ञासाठी सर्वात योग्य, विधींमध्ये स्तुत्य असा हा अग्नी आहे. कुशल भृगुंनी ज्याला वनात प्रज्वलित केले, तो सर्व लोकांत अद्भुत तेजाने झळकतो.