उप ह्वये सुदुघां धेनुमेतां सुहस्तो गोधुगुत दोहदेनाम् । श्रेष्ठं सवं सविता साविषन्नोऽभीद्धो घर्मस्तदु षु प्र वोचम्
मी या उत्तम दूध देणाऱ्या गायीला हाक मारतो, जी चांगल्या हातांनी, देवांना दूध देते; आपण तिला दुधाळू, हे अश्विनीद्वय. सवित्याने आणलेले श्रेष्ठ हविर्द्रव्य, तापवलेले पात्र, मी आता सांगतो.
हिङ्कृण्वती वसुपत्नी वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात् । दुहामश्विभ्यां पयो अघ्न्येयं सा वर्धतां महते सौभगाय
गाई हंबरत, संपत्तीची मालकीण, वासराला मनाने इच्छित, जवळ आली. ही अश्विनीद्वयांनी दुधाळायची गाय, ती मोठ्या भाग्यासाठी वाढो.
गौरमीमेदनु वत्सं मिषन्तं मूर्धानं हिङ्ङकृणोन्मातवा उ । सृक्वाणं घर्ममभि वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः
गाय आपल्या वासरामागे, जो तिला शोधतो आहे, डोकं उंच करून हंबरत येते. ती तापलेल्या पात्राची आस धरून, आपले दूध ओतते, आणि दुधाने आपले आयुष्य मोजते.
अयं स शिङ्क्ते येन गौरभीवृता मिमाति मायुं ध्वसनावधि श्रिता । सा चित्तिभिर्नि हि चकार मर्त्यं विद्युद्भवन्ती प्रति वव्रिमौहत
ही जी शिंपते, तिच्यामुळे गाईने, वेढून घेतलेली, आपले आयुष्य दिवसांच्या शेवटापर्यंत मोजले आहे. तिने आपल्या विचारांनी मर्त्याला घडवले; वीज होऊन, तिने त्याला आपला आवरण घातले.
अनच्छये तुरगातु जीवमेजद्ध्रुवं मध्य आ पस्त्यानाम् । जीवो मृतस्य चरति स्वधाभिरमर्त्यो मर्त्येना सयोनिः
उघड, वेगाने धावणारे, जिवंत, थरथरणारे, पण घरांच्या मध्ये स्थिर आहे. जिवंत माणूस मरणाऱ्यांमध्ये आपल्या नियमाने फिरतो; अमर मर्त्याशी एकरूप असतो.
अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परा च पथिभिश्चरन्तम् । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तः
मी त्या गाईच्या राखणाऱ्याला पाहिले, जो कधीही न थांबता, जवळच्या आणि दूरच्या वाटांनी फिरतो. तो एकच वस्त्र घालून, कधी सगळ्यांसोबत, कधी वेगळा, सर्व जगात पसरतो.
य ईं चकार न सो अस्य वेद य ईं ददर्श हिरुगिन्नु तस्मात् । स मातुर्योना परिवीतो अन्तर्बहुप्रजा निरृतिमा विवेश
ज्याने तिला निर्माण केले, त्याला तिचे ज्ञान नाही; ज्याने तिला पाहिले, त्याने सांगावे. आईच्या गर्भात, अनेक संततींमध्ये वेढलेला, तो नाशात प्रवेश करतो.
द्यौर्मे पिता जनिता नाभिरत्र बन्धुर्मे माता पृथिवी महीयम् । उत्तानयोश्चम्वोर्योनिरन्तरत्रा पिता दुहितुर्गर्भमाधात्
आकाश माझे वडील आहेत, जन्म देणारे आणि या जगाचा केंद्रबिंदू. पृथ्वी ही माझी आई आहे, माझ्या आप्त आहे. या दोन्ही पसरलेल्या पात्रांमध्ये गर्भ आहे; तिथे वडिलांनी मुलीच्या पोटी बीज ठेवले.
पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः । पृच्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परमं व्योम
मी तुझ्या कडून पृथ्वीच्या टोकाबद्दल विचारतो; मी विचारतो या सृष्टीचा केंद्रबिंदू कुठे आहे. मी विचारतो बलवान अश्वाच्या बीजाबद्दल; मी विचारतो वाणीच्या सर्वोच्च आकाशाबद्दल.
इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्या अयं यज्ञो भुवनस्य नाभिः । अयं सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतो ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम
ही वेदी पृथ्वीच्या टोकावर आहे; हा यज्ञ सृष्टीचा केंद्रबिंदू आहे. हा सोम बलवान अश्वाचे बीज आहे; हे ब्रह्म वाणीचे सर्वोच्च आकाश आहे.
सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि । ते धीतिभिर्मनसा ते विपश्चितः परिभुवः परि भवन्ति विश्वतः
सात अर्धजन्म असलेले या जगाचे बीज सांभाळतात, ते विष्णूने ठरवलेल्या दिशांमध्ये उभे आहेत. त्यांच्या विचारांनी, मनाने आणि बुद्धीने ते सर्वत्र या जगाचा वेढा घालतात.
न वि जानामि यदिवेदमस्मि निण्यः संनद्धो मनसा चरामि । यदा मागन्प्रथमजा ऋतस्यादिद्वाचो अश्नुवे भागमस्याः
मी खरं तर काय आहे हे मला माहीत नाही; मी लपलेलो, बांधलेलो, मनाने भटकतो. जेव्हा सत्याचा पहिला जन्मलेला माझ्याकडे आला, तेव्हा मला या वाणीचा भाग मिळाला.
अपाङ्प्राङेति स्वधया गृभीतोऽमर्त्यो मर्त्येना सयोनिः । ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्यन्यं चिक्युर्न नि चिक्युरन्यम्
तो दूर जातो, जवळ येतो, स्वतःच्या स्वभावाने धरला जातो; अमर आणि मर्त्य एकाच मूळाचे आहेत. ते नेहमी वेगळे, नेहमी दूर जातात, एकाला ओळखतात, दुसऱ्याला ओळखत नाहीत.
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते
ऋचा या अक्षय, सर्वोच्च आकाशात स्थिर आहेत, जिथे सर्व देवता बसले आहेत. जो हे जाणत नाही, त्याला ऋचांनी काय मिळेल? पण जे जाणतात, ते इथे एकत्र येतात.
सूयवसाद्भगवती हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानीं पिब शुद्धमुदकमाचरन्ती
चांगल्या चाऱ्यामुळे ती समृद्ध होवो; आणि आम्हीही भाग्यवान होवो. हे सर्व देणाऱ्या, अहिंसक गायी, तृण खा आणि शुद्ध पाणी प्यावं.
गौरीर्मिमाय सलिलानि तक्षत्येकपदी द्विपदी सा चतुष्पदी । अष्टापदी नवपदी बभूवुषी सहस्राक्षरा परमे व्योमन्
गौरीने पाण्यांची मोजणी केली; ती एक पायाची, दोन पायांची आणि चार पायांची आहे. आठ पायांची, नऊ पायांची होत, ती सर्वोच्च आकाशात हजार अक्षरी झाली.
तस्याः समुद्रा अधि वि क्षरन्ति तेन जीवन्ति प्रदिशश्चतस्रः । ततः क्षरत्यक्षरं तद्विश्वमुप जीवति
तिच्या कडून समुद्र वाहतात; त्याने चारही दिशा जगतात. त्यातून अक्षय प्रवाहित होते; त्यावर हे सर्व जगते.
शकमयं धूममारादपश्यं विषूवता पर एनावरेण । उक्षाणं पृश्निमपचन्त वीरास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्
मी दूरवरून धूर पाहिला, अग्नीप्रमाणे, वाऱ्याने दूर आणि जवळ नेलेला. वीरांनी पांढऱ्या काळ्या गायीचे दूध काढले; तीच पहिली धर्मनियम होती.
त्रयः केशिन ऋतुथा वि चक्षते संवत्सरे वपत एक एषाम् । विश्वमेको अभि चष्टे शचीभिर्ध्राजिरेकस्य ददृशे न रूपम्
तीन जण वेणी घालून योग्य काळी दिसतात; वर्षभरात त्यातील एकाचे केस कापले जातात. एक आपल्या शक्तीने सर्व पाहतो; दुसऱ्याचे रूप दिसत नाही, जरी तो सजलेला असला तरी.
चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति
वाणीचे चार पाय आहेत; ज्ञानी ब्राह्मण ते जाणतात. त्यातील तीन गुप्त आहेत; चौथी वाणी माणसं बोलतात.
इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः
त्याला इंद्र, मित्र, वरुण, अग्नी असे म्हणतात; तोच दिव्य, तेजस्वी पंखांचा गरुड आहे. ज्ञानी एकालाच अनेक नावे देतात: अग्नी, यम, मातरिश्वान असे म्हणतात.
कृष्णं नियानं हरयः सुपर्णा अपो वसाना दिवमुत्पतन्ति । त आववृत्रन्सदनादृतस्यादिद्घृतेन पृथिवी व्युद्यते
काळे, पिवळे, तेजस्वी पंखांचे, पाण्यात गुंतलेले, आकाशात उडतात. त्यांनी सत्याच्या आसनाभोवती प्रदक्षिणा घातली आणि नंतर पृथ्वी तुपाने उजळली.
द्वादश प्रधयश्चक्रमेकं त्रीणि नभ्यानि क उ तच्चिकेत । तस्मिन्साकं त्रिशता न शङ्कवोऽर्पिताः षष्टिर्न चलाचलासः
बारा आरे, एक चाक, तीन नाभी—हे कोण समजतो? त्यावर तीनशे साठ खिळे बसवले आहेत, जे हलत नाहीत, जरी हलणारे दिसतात.
यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि । यो रत्नधा वसुविद्यः सुदत्रः सरस्वति तमिह धातवे कः
तुझा जो स्तन पूर्ण आहे, आनंददायक आहे, ज्याने तू सर्व शुभ वस्तू पोसतेस, जो धन देणारा, धन जाणणारा आणि उत्तम देणारा आहे—हे सरस्वती, तो आमच्या पोषणासाठी इथे ठेव.
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः
यज्ञाने देवांनी यज्ञ केला; हेच पहिले धर्म होते. हे महान देव त्या आकाशात पोहोचले जिथे प्राचीन साध्य देव आहेत.
समानमेतदुदकमुच्चैत्यव चाहभिः । भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नयः
हे पाणी सारखेच आहे—ते वर जाते, खाली येते, दिवसांनुसार फिरते; जसा पाऊस पडतो तशी पृथ्वी फुलते, आकाशात ज्या ज्वाळा आहेत त्या आकाशाला सजीव करतात.
दिव्यं सुपर्णं वायसं बृहन्तमपां गर्भं दर्शतमोषधीनाम् । अभीपतो वृष्टिभिस्तर्पयन्तं सरस्वन्तमवसे जोहवीमि
मी सरस्वतीचे आवाहन करतो—ती दिव्य, सुंदर पंखांची, बलवान, वनस्पतींमध्ये सर्वांत स्पष्ट दिसणारी, पाण्याचा गर्भ असलेली, पावसाने तृप्त करणारी आहे.
कया शुभा सवयसः सनीळाः समान्या मरुतः सं मिमिक्षुः । कया मती कुत एतास एतेऽर्चन्ति शुष्मं वृषणो वसूया
कशामुळे, कोणत्या नात्याने, कोणत्या एकतेने तुम्ही मरुतांनो, एकत्र यायचे ठरवता? कोणत्या विचाराने, कुठून हे आले, की हे बलवान धनाच्या इच्छेने तेज दाखवतात?
कस्य ब्रह्माणि जुजुषुर्युवानः को अध्वरे मरुत आ ववर्त । श्येनाँ इव ध्रजतो अन्तरिक्षे केन महा मनसा रीरमाम
कोणाच्या स्तुतींना हे तरुण मरुत आवडले? यज्ञात कोण मरुतांना वळवतो? गरुडासारखे आकाशातून धावणारे, कोणत्या मोठ्या बुद्धीने आपण आनंद पावतो?
कुतस्त्वमिन्द्र माहिनः सन्नेको यासि सत्पते किं त इत्था । सं पृच्छसे समराणः शुभानैर्वोचेस्तन्नो हरिवो यत्ते अस्मे
इंद्रा, तू एकटा, बलशाली असून कुठून आला आहेस, सत्याचा स्वामी? असं का आहे? तू सुंदरांसोबत विचारतोस; हे रथवान, आम्हाला सांग, तुझ्याकडून काय मिळेल.