अचिकित्वाञ्चिकितुषश्चिदत्र कवीन्पृच्छामि विद्मने न विद्वान् । वि यस्तस्तम्भ षळिमा रजांस्यजस्य रूपे किमपि स्विदेकम्
मला न कळता, मी इथे जाणणाऱ्या ऋषींना विचारतो, समजून घेण्यासाठी, जरी मी ज्ञानी नाही; कोणी सहा प्रदेश स्थापन केले, अजन्म्याचे रूप—त्यात एक कोण आहे?
इह ब्रवीतु य ईमङ्ग वेदास्य वामस्य निहितं पदं वेः । शीर्ष्णः क्षीरं दुह्रते गावो अस्य वव्रिं वसाना उदकं पदापुः
जो या सुंदराचा ठाव जाणतो, तो इथे सांगावा; त्याच्या डोक्यातून गायी दूध काढतात, आवरण घालून, त्या त्याच्या पायाशी पाणी आणतात.
माता पितरमृत आ बभाज धीत्यग्रे मनसा सं हि जग्मे । सा बीभत्सुर्गर्भरसा निविद्धा नमस्वन्त इदुपवाकमीयुः
आईने वडिलांबरोबर अमृत वाटून घेतले; सुरुवातीला तिने मनाने त्याच्याशी एकरूपता साधली; गर्भाच्या साराने भेदलेली ती, नम्र होऊन वाणीच्या दिशेने गेली.
युक्ता मातासीद्धुरि दक्षिणाया अतिष्ठद्गर्भो वृजनीष्वन्तः । अमीमेद्वत्सो अनु गामपश्यद्विश्वरूप्यं त्रिषु योजनेषु
आई उजव्या बाजूच्या जुव्यावर जुंपली गेली; गर्भ गर्भाशयात उभा राहिला; वासराने मोजले, गायींच्या मागे गेला, आणि तीन अंतरांमध्ये सर्वरूप पाहिले.
तिस्रो मातॄस्त्रीन्पितॄन्बिभ्रदेक ऊर्ध्वस्तस्थौ नेमव ग्लापयन्ति । मन्त्रयन्ते दिवो अमुष्य पृष्ठे विश्वविदं वाचमविश्वमिन्वाम्
तीन आई आणि तीन वडील घेऊन तो एक उभा राहिला, त्याची चाके थकत नाहीत; ते आकाशाच्या पाठीवर बोलतात, सर्व जाणणारी वाणी उच्चारतात, सर्वांना प्रेरणा देतात.
द्वादशारं नहि तज्जराय वर्वर्ति चक्रं परि द्यामृतस्य । आ पुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्त शतानि विंशतिश्च तस्थुः
बारा आरे असलेले चाक, कधीही न झिजणारे, अमरत्वाच्या आकाशावर फिरते; इथे, अग्ने, जुळ्या पुत्रांचे सातशे वीस उभे आहेत.
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उपरे विचक्षणं सप्तचक्रे षळर आहुरर्पितम्
पाच पायांचा, बारा रूपांचा वडील, आकाशाच्या दूरच्या अर्ध्यात राहतो असे म्हणतात; इतर ज्ञानी, वरच्या भागात, सात चाकांच्या, सहा आऱ्यांच्या ठिकाणी स्थिर पाहतात.
पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन्ना तस्थुर्भुवनानि विश्वा । तस्य नाक्षस्तप्यते भूरिभारः सनादेव न शीर्यते सनाभिः
पाच आऱ्यांच्या फिरणाऱ्या चाकावर साऱ्या जगांचा आधार आहे; त्याचा अक्ष खूप भाराने तापतो, पण फार पूर्वीपासून त्याचे चाक किंवा आरे तुटत नाहीत.
सनेमि चक्रमजरं वि वावृत उत्तानायां दश युक्ता वहन्ति । सूर्यस्य चक्षू रजसैत्यावृतं तस्मिन्नार्पिता भुवनानि विश्वा
सदैव फिरणारे चाक, त्याचा कडा कधीही झिजत नाही, दहा जुंपलेले त्याला सरळ नेतात; सूर्याचे डोळे आकाशाने झाकले आहेत, त्यात सर्व जगांची स्थापना आहे.
साकंजानां सप्तथमाहुरेकजं षळिद्यमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामश स्थात्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः
एकत्र जन्मलेली सात मुले सांगितली जातात, त्यांपैकी सहा पोसली जातात आणि एकटे जन्मलेले एक आहे, असे ऋषी, देवांनी उत्पन्न झालेले, म्हणतात. त्यांची कर्मानुसार वेगवेगळी ठिकाणे ठरवली आहेत; त्यांच्या रूपांना वेगवेगळ्या प्रकारे घडवले असून ती तेजाने चमकतात.
स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान्न वि चेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पितासत्
या खऱ्या तर स्त्रिया आहेत, पण त्यांना पुरुष म्हणतात; पाहणारा माणूसही हे ओळखू शकत नाही, जणू तो आंधळा आहे. ज्याला समज आहे, असा ज्ञानी पुत्र हे जाणतो; जो हे जाणतो, तोच खऱ्या अर्थाने पित्याचा पिता आहे.
अवः परेण पर एनावरेण पदा वत्सं बिभ्रती गौरुदस्थात् । सा कद्रीची कं स्विदर्धं परागात्क्व स्वित्सूते नहि यूथे अन्तः
एक पाय पुढे आणि एक मागे ठेवून, वासराला पोटाशी धरून गाय उभी आहे. ती आपल्याच इच्छेने काही अर्धे घेऊन कुठेतरी निघून गेली आहे; तिने कुठे जन्म दिला, हे कोणालाच माहीत नाही, कारण ती कळपात जन्म देत नाही.
अवः परेण पितरं यो अस्यानुवेद पर एनावरेण । कवीयमानः क इह प्र वोचद्देवं मनः कुतो अधि प्रजातम्
या गायीचा पूर्वीचा आणि नंतरचा पिता कोण आहे, हे कोण जाणतो? इथे कोण ज्ञानी आहे, जो सांगू शकेल की दैवी मन कुठून उत्पन्न झाले?
ये अर्वाञ्चस्ताँ उ पराच आहुर्ये पराञ्चस्ताँ उ अर्वाच आहुः । इन्द्रश्च या चक्रथुः सोम तानि धुरा न युक्ता रजसो वहन्ति
जे जवळ आहेत, त्यांना दूर म्हणतात, आणि जे दूर आहेत, त्यांना जवळ म्हणतात. इंद्र आणि सोम यांनी हे सर्व केले; जणू दोन घोडे जुळवून, ते जगाचा भार वाहतात.
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभि चाकशीति
दोन पक्षी, एकत्र असलेले सखे, एकाच झाडावर बसलेले आहेत. त्यांपैकी एक गोड फळ खातो, दुसरा नुसता पाहतो, पण खात नाही.
यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाभिस्वरन्ति । इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश
जिथे अमृताचा भाग घेणारे पक्षी, न झपकणाऱ्या डोळ्यांनी, एकत्र गातात, तिथे ज्ञानी पुरुष अग्नीत प्रवेश करून, सर्व जगाचे सार ओळखतो.
यस्मिन्वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे । तस्येदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग्रे तन्नोन्नशद्यः पितरं न वेद
ज्या झाडावर मध देणारे पक्षी विसावतात आणि सर्व देव तिथे राहतात, त्याचे पहिले फळ गोड आहे, असे म्हणतात; पण जो ते खात नाही, त्याला पित्याचे ज्ञान होत नाही.
यद्गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभाद्वा त्रैष्टुभं निरतक्षत । यद्वा जगज्जगत्याहितं पदं य इत्तद्विदुस्ते अमृतत्वमानशुः
गायत्रीमध्ये जे स्थापन केले आहे, त्याला गायत्र म्हणतात; त्रैष्टुभातून त्रैष्टुभ घेतले आहे; आणि जगतीमध्ये जे ठेवले आहे, त्याला जगती म्हणतात. हे छंद जे जाणतात, ते अमरत्व प्राप्त करतात.
गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः
गायत्री छंदाने ऋचांचे मापन करतात, सामाने साम, त्रैष्टुभाने वाणी. वाणीने वाणीचे मापन करतात, द्विपद आणि चतुष्पद छंदाने सात वाण्यांचे मापन करतात.
जगता सिन्धुं दिव्यस्तभायद्रथंतरे सूर्यं पर्यपश्यत् । गायत्रस्य समिधस्तिस्र आहुस्ततो मह्ना प्र रिरिचे महित्वा
जगतीने दिव्य नदीला आधार दिला; रथाच्या मध्ये सूर्याचे दर्शन झाले. गायत्र छंदाच्या तीन समिधा आहेत, असे म्हणतात; त्याच्यामुळे मोठेपण वाढले.
उप ह्वये सुदुघां धेनुमेतां सुहस्तो गोधुगुत दोहदेनाम् । श्रेष्ठं सवं सविता साविषन्नोऽभीद्धो घर्मस्तदु षु प्र वोचम्
मी या उत्तम दूध देणाऱ्या गायीला हाक मारतो, जी चांगल्या हातांनी, देवांना दूध देते; आपण तिला दुधाळू, हे अश्विनीद्वय. सवित्याने आणलेले श्रेष्ठ हविर्द्रव्य, तापवलेले पात्र, मी आता सांगतो.
हिङ्कृण्वती वसुपत्नी वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात् । दुहामश्विभ्यां पयो अघ्न्येयं सा वर्धतां महते सौभगाय
गाई हंबरत, संपत्तीची मालकीण, वासराला मनाने इच्छित, जवळ आली. ही अश्विनीद्वयांनी दुधाळायची गाय, ती मोठ्या भाग्यासाठी वाढो.
गौरमीमेदनु वत्सं मिषन्तं मूर्धानं हिङ्ङकृणोन्मातवा उ । सृक्वाणं घर्ममभि वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः
गाय आपल्या वासरामागे, जो तिला शोधतो आहे, डोकं उंच करून हंबरत येते. ती तापलेल्या पात्राची आस धरून, आपले दूध ओतते, आणि दुधाने आपले आयुष्य मोजते.
अयं स शिङ्क्ते येन गौरभीवृता मिमाति मायुं ध्वसनावधि श्रिता । सा चित्तिभिर्नि हि चकार मर्त्यं विद्युद्भवन्ती प्रति वव्रिमौहत
ही जी शिंपते, तिच्यामुळे गाईने, वेढून घेतलेली, आपले आयुष्य दिवसांच्या शेवटापर्यंत मोजले आहे. तिने आपल्या विचारांनी मर्त्याला घडवले; वीज होऊन, तिने त्याला आपला आवरण घातले.
अनच्छये तुरगातु जीवमेजद्ध्रुवं मध्य आ पस्त्यानाम् । जीवो मृतस्य चरति स्वधाभिरमर्त्यो मर्त्येना सयोनिः
उघड, वेगाने धावणारे, जिवंत, थरथरणारे, पण घरांच्या मध्ये स्थिर आहे. जिवंत माणूस मरणाऱ्यांमध्ये आपल्या नियमाने फिरतो; अमर मर्त्याशी एकरूप असतो.
अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परा च पथिभिश्चरन्तम् । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तः
मी त्या गाईच्या राखणाऱ्याला पाहिले, जो कधीही न थांबता, जवळच्या आणि दूरच्या वाटांनी फिरतो. तो एकच वस्त्र घालून, कधी सगळ्यांसोबत, कधी वेगळा, सर्व जगात पसरतो.
य ईं चकार न सो अस्य वेद य ईं ददर्श हिरुगिन्नु तस्मात् । स मातुर्योना परिवीतो अन्तर्बहुप्रजा निरृतिमा विवेश
ज्याने तिला निर्माण केले, त्याला तिचे ज्ञान नाही; ज्याने तिला पाहिले, त्याने सांगावे. आईच्या गर्भात, अनेक संततींमध्ये वेढलेला, तो नाशात प्रवेश करतो.
द्यौर्मे पिता जनिता नाभिरत्र बन्धुर्मे माता पृथिवी महीयम् । उत्तानयोश्चम्वोर्योनिरन्तरत्रा पिता दुहितुर्गर्भमाधात्
आकाश माझे वडील आहेत, जन्म देणारे आणि या जगाचा केंद्रबिंदू. पृथ्वी ही माझी आई आहे, माझ्या आप्त आहे. या दोन्ही पसरलेल्या पात्रांमध्ये गर्भ आहे; तिथे वडिलांनी मुलीच्या पोटी बीज ठेवले.
पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः । पृच्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परमं व्योम
मी तुझ्या कडून पृथ्वीच्या टोकाबद्दल विचारतो; मी विचारतो या सृष्टीचा केंद्रबिंदू कुठे आहे. मी विचारतो बलवान अश्वाच्या बीजाबद्दल; मी विचारतो वाणीच्या सर्वोच्च आकाशाबद्दल.
इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्या अयं यज्ञो भुवनस्य नाभिः । अयं सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतो ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम
ही वेदी पृथ्वीच्या टोकावर आहे; हा यज्ञ सृष्टीचा केंद्रबिंदू आहे. हा सोम बलवान अश्वाचे बीज आहे; हे ब्रह्म वाणीचे सर्वोच्च आकाश आहे.