हिरण्यशृङ्गोऽयो अस्य पादा मनोजवा अवर इन्द्र आसीत् । देवा इदस्य हविरद्यमायन्यो अर्वन्तं प्रथमो अध्यतिष्ठत्
सोन्याचे शिंग, वेगवान पाय, त्याचे पाय मनासारखे चालणारे, इंद्र खाली होता. देवांनी अर्पणासाठी इच्छा धरली, घोड्यावर स्वार झाले; घोडा सर्वप्रथम जुंपला गेला.
ईर्मान्तासः सिलिकमध्यमासः सं शूरणासो दिव्यासो अत्याः । हंसा इव श्रेणिशो यतन्ते यदाक्षिषुर्दिव्यमज्ममश्वाः
हे घोडे वेगवान, कंबर बारीक आणि बलवान, शूर आणि दिव्य आहेत; हे एकत्र रेषेत चालणाऱ्या हंसांसारखे आहेत, जेंव्हा हे दिव्य घोडे धावायला निघतात, तेव्हा सगळे मिळून प्रयत्न करतात.
तव शरीरं पतयिष्ण्वर्वन्तव चित्तं वात इव ध्रजीमान् । तव शृङ्गाणि विष्ठिता पुरुत्रारण्येषु जर्भुराणा चरन्ति
तुझे शरीर उडण्यासाठी आतुर आहे, तुझे मन वाऱ्यासारखे मार्गावर धावते; तुझे शिंगे अनेक ठिकाणी पसरलेली आहेत, आणि ती जंगलात जोरात फिरतात.
उप प्रागाच्छसनं वाज्यर्वा देवद्रीचा मनसा दीध्यानः । अजः पुरो नीयते नाभिरस्यानु पश्चात्कवयो यन्ति रेभाः
तो तेजस्वी घोडा देवतेच्या तेजाने मनात उजळत, चाऱ्याच्या ठिकाणी येतो; एक शेळी पुढे जाते, जणू त्याचा नाभी आहे, आणि मागे विद्वान लोक गात गात चालतात.
उप प्रागात्परमं यत्सधस्थमर्वाँ अच्छा पितरं मातरं च । अद्या देवाञ्जुष्टतमो हि गम्या अथा शास्ते दाशुषे वार्याणि
तो घोडा, आपल्या वडिलांकडे आणि आईकडे, सर्वोच्च आसनाकडे जातो; आज देवांना सर्वात प्रिय असा हा मार्ग आहे, आणि नंतर तो भक्ताला बक्षिसे देतो.
अस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य भ्राता मध्यमो अस्त्यश्नः । तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठो अस्यात्रापश्यं विश्पतिं सप्तपुत्रम्
या सुंदर, पांढऱ्या केसांच्या होताराचा एक मधला भाऊ आहे जो खातो; तिसरा भाऊ तुपाने माखलेला आहे—इथे मी सात मुलांचा स्वामी पाहिला.
सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमेको अश्वो वहति सप्तनामा । त्रिनाभि चक्रमजरमनर्वं यत्रेमा विश्वा भुवनाधि तस्थुः
सात जण एकच चाक असलेल्या रथाला जुंपतात; एक घोडा, सात नावे असलेला, तो ओढतो; त्या चाकाला तीन नाभी आहेत, ते नित्य नवीन आणि अखंड आहे, आणि त्यावर साऱ्या जगांचा आधार आहे.
इमं रथमधि ये सप्त तस्थुः सप्तचक्रं सप्त वहन्त्यश्वाः । सप्त स्वसारो अभि सं नवन्ते यत्र गवां निहिता सप्त नाम
या रथावर सात जण उभे आहेत; सात चाके, सात घोडे तो रथ ओढतात; सात बहिणी एकत्र येतात, जिथे गायींची सात नावे ठेवलेली आहेत.
को ददर्श प्रथमं जायमानमस्थन्वन्तं यदनस्था बिभर्ति । भूम्या असुरसृगात्मा क्व स्वित्को विद्वांसमुप गात्प्रष्टुमेतत्
कोणाने पहिल्यांदा जन्म घेणाऱ्याला पाहिले, जो हाडांशिवाय आहे पण हाडे वाहतो? पृथ्वीचा आत्मा, देवांचा निर्माता—तो कुठे आहे? जाणणाऱ्याने हे विचारायला कोण गेला?
पाकः पृच्छामि मनसाविजानन्देवानामेना निहिता पदानि । वत्से बष्कयेऽधि सप्त तन्तून्वि तत्निरे कवय ओतवा उ
माझ्या मनाने, न कळता मी विचारतो—देवांची पावले कुठे ठेवली आहेत? वासरावर, बैलावर, विद्वानांनी सात धागे विणले, ते एकत्र गुंफले.
अचिकित्वाञ्चिकितुषश्चिदत्र कवीन्पृच्छामि विद्मने न विद्वान् । वि यस्तस्तम्भ षळिमा रजांस्यजस्य रूपे किमपि स्विदेकम्
मला न कळता, मी इथे जाणणाऱ्या ऋषींना विचारतो, समजून घेण्यासाठी, जरी मी ज्ञानी नाही; कोणी सहा प्रदेश स्थापन केले, अजन्म्याचे रूप—त्यात एक कोण आहे?
इह ब्रवीतु य ईमङ्ग वेदास्य वामस्य निहितं पदं वेः । शीर्ष्णः क्षीरं दुह्रते गावो अस्य वव्रिं वसाना उदकं पदापुः
जो या सुंदराचा ठाव जाणतो, तो इथे सांगावा; त्याच्या डोक्यातून गायी दूध काढतात, आवरण घालून, त्या त्याच्या पायाशी पाणी आणतात.
माता पितरमृत आ बभाज धीत्यग्रे मनसा सं हि जग्मे । सा बीभत्सुर्गर्भरसा निविद्धा नमस्वन्त इदुपवाकमीयुः
आईने वडिलांबरोबर अमृत वाटून घेतले; सुरुवातीला तिने मनाने त्याच्याशी एकरूपता साधली; गर्भाच्या साराने भेदलेली ती, नम्र होऊन वाणीच्या दिशेने गेली.
युक्ता मातासीद्धुरि दक्षिणाया अतिष्ठद्गर्भो वृजनीष्वन्तः । अमीमेद्वत्सो अनु गामपश्यद्विश्वरूप्यं त्रिषु योजनेषु
आई उजव्या बाजूच्या जुव्यावर जुंपली गेली; गर्भ गर्भाशयात उभा राहिला; वासराने मोजले, गायींच्या मागे गेला, आणि तीन अंतरांमध्ये सर्वरूप पाहिले.
तिस्रो मातॄस्त्रीन्पितॄन्बिभ्रदेक ऊर्ध्वस्तस्थौ नेमव ग्लापयन्ति । मन्त्रयन्ते दिवो अमुष्य पृष्ठे विश्वविदं वाचमविश्वमिन्वाम्
तीन आई आणि तीन वडील घेऊन तो एक उभा राहिला, त्याची चाके थकत नाहीत; ते आकाशाच्या पाठीवर बोलतात, सर्व जाणणारी वाणी उच्चारतात, सर्वांना प्रेरणा देतात.
द्वादशारं नहि तज्जराय वर्वर्ति चक्रं परि द्यामृतस्य । आ पुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्त शतानि विंशतिश्च तस्थुः
बारा आरे असलेले चाक, कधीही न झिजणारे, अमरत्वाच्या आकाशावर फिरते; इथे, अग्ने, जुळ्या पुत्रांचे सातशे वीस उभे आहेत.
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उपरे विचक्षणं सप्तचक्रे षळर आहुरर्पितम्
पाच पायांचा, बारा रूपांचा वडील, आकाशाच्या दूरच्या अर्ध्यात राहतो असे म्हणतात; इतर ज्ञानी, वरच्या भागात, सात चाकांच्या, सहा आऱ्यांच्या ठिकाणी स्थिर पाहतात.
पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन्ना तस्थुर्भुवनानि विश्वा । तस्य नाक्षस्तप्यते भूरिभारः सनादेव न शीर्यते सनाभिः
पाच आऱ्यांच्या फिरणाऱ्या चाकावर साऱ्या जगांचा आधार आहे; त्याचा अक्ष खूप भाराने तापतो, पण फार पूर्वीपासून त्याचे चाक किंवा आरे तुटत नाहीत.
सनेमि चक्रमजरं वि वावृत उत्तानायां दश युक्ता वहन्ति । सूर्यस्य चक्षू रजसैत्यावृतं तस्मिन्नार्पिता भुवनानि विश्वा
सदैव फिरणारे चाक, त्याचा कडा कधीही झिजत नाही, दहा जुंपलेले त्याला सरळ नेतात; सूर्याचे डोळे आकाशाने झाकले आहेत, त्यात सर्व जगांची स्थापना आहे.
साकंजानां सप्तथमाहुरेकजं षळिद्यमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामश स्थात्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः
एकत्र जन्मलेली सात मुले सांगितली जातात, त्यांपैकी सहा पोसली जातात आणि एकटे जन्मलेले एक आहे, असे ऋषी, देवांनी उत्पन्न झालेले, म्हणतात. त्यांची कर्मानुसार वेगवेगळी ठिकाणे ठरवली आहेत; त्यांच्या रूपांना वेगवेगळ्या प्रकारे घडवले असून ती तेजाने चमकतात.
स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान्न वि चेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पितासत्
या खऱ्या तर स्त्रिया आहेत, पण त्यांना पुरुष म्हणतात; पाहणारा माणूसही हे ओळखू शकत नाही, जणू तो आंधळा आहे. ज्याला समज आहे, असा ज्ञानी पुत्र हे जाणतो; जो हे जाणतो, तोच खऱ्या अर्थाने पित्याचा पिता आहे.
अवः परेण पर एनावरेण पदा वत्सं बिभ्रती गौरुदस्थात् । सा कद्रीची कं स्विदर्धं परागात्क्व स्वित्सूते नहि यूथे अन्तः
एक पाय पुढे आणि एक मागे ठेवून, वासराला पोटाशी धरून गाय उभी आहे. ती आपल्याच इच्छेने काही अर्धे घेऊन कुठेतरी निघून गेली आहे; तिने कुठे जन्म दिला, हे कोणालाच माहीत नाही, कारण ती कळपात जन्म देत नाही.
अवः परेण पितरं यो अस्यानुवेद पर एनावरेण । कवीयमानः क इह प्र वोचद्देवं मनः कुतो अधि प्रजातम्
या गायीचा पूर्वीचा आणि नंतरचा पिता कोण आहे, हे कोण जाणतो? इथे कोण ज्ञानी आहे, जो सांगू शकेल की दैवी मन कुठून उत्पन्न झाले?
ये अर्वाञ्चस्ताँ उ पराच आहुर्ये पराञ्चस्ताँ उ अर्वाच आहुः । इन्द्रश्च या चक्रथुः सोम तानि धुरा न युक्ता रजसो वहन्ति
जे जवळ आहेत, त्यांना दूर म्हणतात, आणि जे दूर आहेत, त्यांना जवळ म्हणतात. इंद्र आणि सोम यांनी हे सर्व केले; जणू दोन घोडे जुळवून, ते जगाचा भार वाहतात.
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभि चाकशीति
दोन पक्षी, एकत्र असलेले सखे, एकाच झाडावर बसलेले आहेत. त्यांपैकी एक गोड फळ खातो, दुसरा नुसता पाहतो, पण खात नाही.
यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाभिस्वरन्ति । इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश
जिथे अमृताचा भाग घेणारे पक्षी, न झपकणाऱ्या डोळ्यांनी, एकत्र गातात, तिथे ज्ञानी पुरुष अग्नीत प्रवेश करून, सर्व जगाचे सार ओळखतो.
यस्मिन्वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे । तस्येदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग्रे तन्नोन्नशद्यः पितरं न वेद
ज्या झाडावर मध देणारे पक्षी विसावतात आणि सर्व देव तिथे राहतात, त्याचे पहिले फळ गोड आहे, असे म्हणतात; पण जो ते खात नाही, त्याला पित्याचे ज्ञान होत नाही.
यद्गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभाद्वा त्रैष्टुभं निरतक्षत । यद्वा जगज्जगत्याहितं पदं य इत्तद्विदुस्ते अमृतत्वमानशुः
गायत्रीमध्ये जे स्थापन केले आहे, त्याला गायत्र म्हणतात; त्रैष्टुभातून त्रैष्टुभ घेतले आहे; आणि जगतीमध्ये जे ठेवले आहे, त्याला जगती म्हणतात. हे छंद जे जाणतात, ते अमरत्व प्राप्त करतात.
गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः
गायत्री छंदाने ऋचांचे मापन करतात, सामाने साम, त्रैष्टुभाने वाणी. वाणीने वाणीचे मापन करतात, द्विपद आणि चतुष्पद छंदाने सात वाण्यांचे मापन करतात.
जगता सिन्धुं दिव्यस्तभायद्रथंतरे सूर्यं पर्यपश्यत् । गायत्रस्य समिधस्तिस्र आहुस्ततो मह्ना प्र रिरिचे महित्वा
जगतीने दिव्य नदीला आधार दिला; रथाच्या मध्ये सूर्याचे दर्शन झाले. गायत्र छंदाच्या तीन समिधा आहेत, असे म्हणतात; त्याच्यामुळे मोठेपण वाढले.