एवा महान्बृहद्दिवो अथर्वावोचत्स्वां तन्वमिन्द्रमेव । स्वसारो मातरिभ्वरीररिप्रा हिन्वन्ति च शवसा वर्धयन्ति च
अथर्वणाचा वंशज बृहद्दिव, हे इंद्रा, तुझ्या विषयी बोलला, जणू स्वतःच तुझ्यात सामावला आहे. मातरिश्वानच्या कन्या, तुझ्याजवळ द्वेष न ठेवता येतात आणि तुझ्या सामर्थ्याने तुला उत्तेजित करतात व बळकट करतात.
हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम
सृष्टीच्या आरंभी हिरण्यगर्भ उत्पन्न झाला, तोच सर्व जगाचा एकमेव अधिपती झाला. त्याने पृथ्वी आणि आकाश स्थापन केले. आपण कोणत्या देवतेला हवन अर्पण करावे?
य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः । यस्य छायामृतं यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम
जो आत्मा आणि बळ देतो, ज्याच्या आज्ञेचे सर्व देव पालन करतात, ज्याच्या सावलीत अमरत्व आणि मृत्यू आहे, आपण कोणत्या देवतेला हवन अर्पण करावे?
यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक इद्राजा जगतो बभूव । य ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम
जो आपल्या महानतेने श्वास घेणाऱ्या आणि डोळे मिटणाऱ्या सर्वांचा एकटा राजा आहे, जो दोन पायांच्या आणि चार पायांच्या सर्वांचा स्वामी आहे, आपण कोणत्या देवतेला हवन अर्पण करावे?
यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्य समुद्रं रसया सहाहुः । यस्येमाः प्रदिशो यस्य बाहू कस्मै देवाय हविषा विधेम
ज्याची महती हिमालय पर्वत आणि समुद्र वाहणाऱ्या नद्यांसह सांगतात, ज्याचे हात या सर्व दिशा आहेत, आपण कोणत्या देवतेला हवन अर्पण करावे?
येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृळ्हा येन स्वः स्तभितं येन नाकः । यो अन्तरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम
ज्याने प्रचंड आकाश आणि मजबूत पृथ्वी निर्माण केली, ज्याने सूर्यलोक आणि गगन स्थिर केले, जो मध्यभाग मोजतो, आपण कोणत्या देवतेला हवन अर्पण करावे?
यं क्रन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्यैक्षेतां मनसा रेजमाने । यत्राधि सूर उदितो विभाति कस्मै देवाय हविषा विधेम
ज्याच्या सामर्थ्याने या दोन विशाल जगांना थरथर कापत, मनाने त्याच्याकडे पाहिले, जिथे सूर्य उगवतो आणि प्रकाशतो, आपण कोणत्या देवतेला हवन अर्पण करावे?
आपो ह यद्बृहतीर्विश्वमायन्गर्भं दधाना जनयन्तीरग्निम् । ततो देवानां समवर्ततासुरेकः कस्मै देवाय हविषा विधेम
जेव्हा विशाल जलांनी विश्वबीज धारण करून अग्नीला जन्म दिला, त्यातूनच देवांचा एकमेव देव प्रकट झाला, आपण कोणत्या देवतेला हवन अर्पण करावे?
यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद्दक्षं दधाना जनयन्तीर्यज्ञम् । यो देवेष्वधि देव एक आसीत्कस्मै देवाय हविषा विधेम
ज्याने आपल्या महिमेने सर्जनशक्ती असलेल्या जलांना पाहिले, त्यांनी यज्ञाची उत्पत्ती केली, जो देवांमध्ये एकमेव श्रेष्ठ देव आहे, आपण कोणत्या देवतेला हवन अर्पण करावे?
मा नो हिंसीज्जनिता यः पृथिव्या यो वा दिवं सत्यधर्मा जजान । यश्चापश्चन्द्रा बृहतीर्जजान कस्मै देवाय हविषा विधेम
जो पृथ्वीचा जन्मदाता आहे, ज्याने आकाशात सत्यधर्म निर्माण केला, ज्याने तेजस्वी व विशाल जलांना जन्म दिला, तो आपल्याला हानी पोहोचवू नये. आपण कोणत्या देवतेला हवन अर्पण करावे?
प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम्
प्रजापती, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही या सर्व सृष्टीला व्यापू शकत नाही. तुझ्या ज्या इच्छा आहेत, त्यासाठी आम्ही हवन करतो, त्या पूर्ण होऊ देत. आम्ही संपत्तीचे स्वामी होऊ दे.
वसुं न चित्रमहसं गृणीषे वामं शेवमतिथिमद्विषेण्यम् । स रासते शुरुधो विश्वधायसोऽग्निर्होता गृहपतिः सुवीर्यम्
मी अग्नीचे स्तवन करतो, जो तेजस्वी, अद्भुत सामर्थ्याचा, कल्याणकारी, शुभ, पाहुण्यासारखा स्वागतार्ह आणि द्वेषरहित आहे. तो सर्वांना ऐकतो, सर्वांना संपत्ती देतो, अग्नी हा यजमान व घराचा स्वामी, वीर्य देणारा आहे.
जुषाणो अग्ने प्रति हर्य मे वचो विश्वानि विद्वान्वयुनानि सुक्रतो । घृतनिर्णिग्ब्रह्मणे गातुमेरय तव देवा अजनयन्ननु व्रतम्
हे अग्ने, माझे शब्द कृपापूर्वक स्वीकार. तू सर्व मार्ग जाणणारा, सर्व कर्मे जाणणारा आहेस. तुपाच्या प्रवाहासारखा, पुजाऱ्यासाठी गाणे पुढे ने. देवांनी तुला धर्मानुसार स्थापन केले आहे.
सप्त धामानि परियन्नमर्त्यो दाशद्दाशुषे सुकृते मामहस्व । सुवीरेण रयिणाग्ने स्वाभुवा यस्त आनट् समिधा तं जुषस्व
अमर अग्नी सात ठिकाणी फिरतो, भक्ताला, सत्कर्म करणाऱ्याला देतो, कृपावंत हो. वीर्यसंपन्न संपत्तीने, स्वयंभू अग्ने, जो तुला समिधा अर्पण करतो, त्याला स्वीकार.
यज्ञस्य केतुं प्रथमं पुरोहितं हविष्मन्त ईळते सप्त वाजिनम् । शृण्वन्तमग्निं घृतपृष्ठमुक्षणं पृणन्तं देवं पृणते सुवीर्यम्
यज्ञाचा चिन्ह, पहिला पुरोहित, सात घोड्यांचा, हव्यांनी परिपूर्ण असा अग्नी, त्याला लोक शोधतात. तुपाने अभिषिक्त असलेल्या, ऐकणाऱ्या, दानशूर देवतेला, वीर्य देणाऱ्या अग्नीला ते ऐकतात.
त्वं दूतः प्रथमो वरेण्यः स हूयमानो अमृताय मत्स्व । त्वां मर्जयन्मरुतो दाशुषो गृहे त्वां स्तोमेभिर्भृगवो वि रुरुचुः
तू पहिला दूत, श्रेष्ठ आहेस, अमरत्वासाठी बोलावला गेल्यावर प्रसन्न हो. मरुतगणांनी तुला त्यांच्या घरी शुद्ध केले, भृगुंनी स्तोत्रांनी तुला अलंकृत केले.
इषं दुहन्सुदुघां विश्वधायसं यज्ञप्रिये यजमानाय सुक्रतो । अग्ने घृतस्नुस्त्रिरृतानि दीद्यद्वर्तिर्यज्ञं परियन्सुक्रतूयसे
सर्वांना पोसणारे, नेहमी दूध देणारे, यज्ञाला प्रिय, भक्तासाठी, हे बुद्धिमान अग्ने, तुपाने स्नान केलेला, तीन ऋतूंमध्ये तेजस्वी, तू यज्ञाभोवती फिरतोस, बुद्धीसाठी.
त्वामिदस्या उषसो व्युष्टिषु दूतं कृण्वाना अयजन्त मानुषाः । त्वां देवा महयाय्याय वावृधुराज्यमग्ने निमृजन्तो अध्वरे
या उषःकाळात माणसांनी तुला दूत मानून पूजलं; अग्ने, देवांनी तुझं मोठेपण वाढवलं, यज्ञात तुपाने शुद्ध करून.
नि त्वा वसिष्ठा अह्वन्त वाजिनं गृणन्तो अग्ने विदथेषु वेधसः । रायस्पोषं यजमानेषु धारय यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः
वसिष्ठांनी, गाणं गात, तुला बळ देणारा म्हणून बोलावलं; अग्ने, यजमानांना समृद्धी दे, आणि तुम्ही सर्वजण नेहमी आमचं कल्याण करा.
अयं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने । इममपां संगमे सूर्यस्य शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति
हा वेन, पृश्नीच्या गर्भातून जन्मलेला, आकाशाच्या पात्रात प्रकाश उगवतो; पाणी आणि सूर्य यांच्या संगमावर, ऋषी आपापल्या मनाने त्याला शोधतात, जणू एखादं बाळ.
समुद्रादूर्मिमुदियर्ति वेनो नभोजाः पृष्ठं हर्यतस्य दर्शि । ऋतस्य सानावधि विष्टपि भ्राट् समानं योनिमभ्यनूषत व्राः
वेन समुद्रातून लाटेसारखा वर येतो, आकाशातील तेजस्वीच्या पाठीवर चढतो; सत्याच्या शिखरावर पोहोचून, जमातींनी एकाच मूळाचा शोध घेतला.
समानं पूर्वीरभि वावशानास्तिष्ठन्वत्सस्य मातरः सनीळाः । ऋतस्य सानावधि चक्रमाणा रिहन्ति मध्वो अमृतस्य वाणीः
खूप जुन्या मातांनी, उत्कंठेने, वासराच्या जवळ उभं राहून त्याला पोसले; सत्याच्या शिखरावर जात, त्या मध आणि अमरत्वाच्या धारांचा शोध घेतात.
जानन्तो रूपमकृपन्त विप्रा मृगस्य घोषं महिषस्य हि ग्मन् । ऋतेन यन्तो अधि सिन्धुमस्थुर्विदद्गन्धर्वो अमृतानि नाम
त्याचा रूप ओळखून, ऋषींनी त्याला इजा केली नाही; त्यांनी त्या वाघासारख्या बैलाचा आवाज ऐकला; सत्याच्या मार्गाने जात, ते नदीकाठी थांबले—गंधर्वाने अमर नावं शोधली.
अप्सरा जारमुपसिष्मियाणा योषा बिभर्ति परमे व्योमन् । चरत्प्रियस्य योनिषु प्रियः सन्सीदत्पक्षे हिरण्यये स वेनः
अप्सरा आपल्या प्रियकराजवळ येते, ती कन्या त्याला परम आकाशात धरते; प्रिय प्रिय स्थळी फिरतो, वेन सोन्याच्या पंखावर विसावतो.
नाके सुपर्णमुप यत्पतन्तं हृदा वेनन्तो अभ्यचक्षत त्वा । हिरण्यपक्षं वरुणस्य दूतं यमस्य योनौ शकुनं भुरण्युम्
सोन्याच्या पंखांचा गरुड आकाशात उडताना, वेनासाठी आसुसलेल्यांनी तुला हृदयाने पाहिलं—वरुणाचा दूत, पक्षी, यमाच्या स्थानी वेगवान.
ऊर्ध्वो गन्धर्वो अधि नाके अस्थात्प्रत्यङ्चित्रा बिभ्रदस्यायुधानि । वसानो अत्कं सुरभिं दृशे कं स्वर्ण नाम जनत प्रियाणि
गंधर्व आकाशात ताठ उभा राहिला, या तेजस्वीचे शस्त्र घेऊन; सुगंधी वस्त्र परिधान करून सर्वांना दिसावा, त्याने प्रिय सोन्याची नावं निर्माण केली.
द्रप्सः समुद्रमभि यज्जिगाति पश्यन्गृध्रस्य चक्षसा विधर्मन् । भानुः शुक्रेण शोचिषा चकानस्तृतीये चक्रे रजसि प्रियाणि
जेव्हा थेंब समुद्राकडे जातो, गिधाडाच्या नजरेने पाहतो, तेजस्वी शुद्ध प्रकाशाने चमकतो, आणि तिसऱ्या आकाशात प्रिय गोष्टी निर्माण करतो.
इमं नो अग्न उप यज्ञमेहि पञ्चयामं त्रिवृतं सप्ततन्तुम् । असो हव्यवाळुत नः पुरोगा ज्योगेव दीर्घं तम आशयिष्ठाः
अग्ने, या आमच्या पाच भागांच्या, तीन तंतूंच्या, सात धाग्यांच्या यज्ञाकडे ये; तू हव्याचा वाहक, आम्हाला पुढे ने—सूर्यासारखा, दीर्घ काळचं अंधार दूर कर.
अदेवाद्देवः प्रचता गुहा यन्प्रपश्यमानो अमृतत्वमेमि । शिवं यत्सन्तमशिवो जहामि स्वात्सख्यादरणीं नाभिमेमि
देवतांमध्ये राहून, अधार्मिकांपासून दूर जातो, गुप्तपणे पाहून अमरत्व मिळवतो; जे अशुभ आहे ते सोडतो, जरी ते शुभ वाटलं तरी, आणि आपल्या मैत्रीतून मी अग्निकाठी जात नाही.
पश्यन्नन्यस्या अतिथिं वयाया ऋतस्य धाम वि मिमे पुरूणि । शंसामि पित्रे असुराय शेवमयज्ञियाद्यज्ञियं भागमेमि
दुसऱ्याच्या पाहुण्याला पाहून, पक्ष्यासारखा वेगाने, सत्याची अनेक ठिकाणं मोजली; मी पित्याला, त्या महानास सांगतो—मी यज्ञासाठी योग्य भागाकडे येतो, अयोग्य नाही.