दूरं किल प्रथमा जग्मुरासामिन्द्रस्य याः प्रसवे सस्रुरापः । क्व स्विदग्रं क्व बुध्न आसामापो मध्यं क्व वो नूनमन्तः
या पाण्यांपैकी सगळ्यात जुनी पाणी खूप दूर गेली, कारण इंद्राच्या प्रेरणेने ती वाहू लागली. त्यांचा उगम कुठे आहे, पाया कुठे आहे, मध्ये कुठे आहे आणि शेवट कुठे आहे, हे कोणालाच ठाऊक नाही.
सृजः सिन्धूँरहिना जग्रसानाँ आदिदेताः प्र विविज्रे जवेन । मुमुक्षमाणा उत या मुमुच्रेऽधेदेता न रमन्ते नितिक्ताः
नद्यांना नागाने धरले होते, पण त्या सुटल्या आणि मग वेगाने धावू लागल्या. ज्या मुक्त व्हायच्या इच्छित होत्या त्या सुटल्या, पण ज्या बांधल्या गेल्या त्या आनंदी झाल्या नाहीत.
सध्रीचीः सिन्धुमुशतीरिवायन्सनाज्जार आरितः पूर्भिदासाम् । अस्तमा ते पार्थिवा वसून्यस्मे जग्मुः सूनृता इन्द्र पूर्वीः
सर्व नद्या एकत्र गडगडत सिंधू नदीकडे धावल्या; जुन्या अडथळ्याला मार्ग उघडणाऱ्याने फोडले. हे प्राचीन पृथ्वीवरील धन आता विश्रांतीला गेले, इंद्रा, अनेक कृपावंत गोष्टी आपल्याकडे आल्या.
इन्द्र पिब प्रतिकामं सुतस्य प्रातःसावस्तव हि पूर्वपीतिः । हर्षस्व हन्तवे शूर शत्रूनुक्थेभिष्टे वीर्या प्र ब्रवाम
इंद्रा, सकाळच्या यज्ञात तुझ्या इच्छेप्रमाणे सोमपान कर, कारण तुझे पहिले पान नेहमीच पहाटे होते. शत्रूंचा नाश करण्यासाठी आनंद मान, शूरवीरा, आम्ही तुझी शौर्यकृती स्तोत्रांनी गातो.
यस्ते रथो मनसो जवीयानेन्द्र तेन सोमपेयाय याहि । तूयमा ते हरयः प्र द्रवन्तु येभिर्यासि वृषभिर्मन्दमानः
इंद्रा, तुझा रथ विचारापेक्षा जलद आहे, त्यावर बसून सोमपानासाठी ये. तुझे दोन घोडे उत्साहाने धावू दे, त्यांच्यावर बसून तू, वृषभा, आनंद घेतोस.
हरित्वता वर्चसा सूर्यस्य श्रेष्ठै रूपैस्तन्वं स्पर्शयस्व । अस्माभिरिन्द्र सखिभिर्हुवानः सध्रीचीनो मादयस्वा निषद्य
सूर्याच्या तेजाने आणि उजेडाने तुझे शरीर सुंदर रूपांनी स्पर्शू दे. आम्ही तुझे मित्र, तुला बोलावतो, इंद्रा, आमच्यासोबत बसून आनंद मान.
यस्य त्यत्ते महिमानं मदेष्विमे मही रोदसी नाविविक्ताम् । तदोक आ हरिभिरिन्द्र युक्तैः प्रियेभिर्याहि प्रियमन्नमच्छ
इंद्रा, तुझ्या मद्यपानातली महानता अशी आहे की हे विशाल आकाश आणि पृथ्वीही तिला ओलांडू शकले नाहीत. त्या घरात, तुझे आवडते घोडे जोडून, आवडत्या लोकांसह ये आणि प्रिय अन्नाचा आस्वाद घे.
यस्य शश्वत्पपिवाँ इन्द्र शत्रूननानुकृत्या रण्या चकर्थ । स ते पुरंधिं तविषीमियर्ति स ते मदाय सुत इन्द्र सोमः
इंद्रा, तू नेहमीच सोमपान केलेस आणि शत्रूंचा नाश केला, कुणाची नक्कल न करता मोठी कृत्ये केलीस. उदारतेने तुला बळ मिळते, तुझ्या आनंदासाठी सोमपान केले जाते.
इदं ते पात्रं सनवित्तमिन्द्र पिबा सोममेना शतक्रतो । पूर्ण आहावो मदिरस्य मध्वो यं विश्व इदभिहर्यन्ति देवाः
हे पात्र तुझ्यासाठी भरले आहे, इंद्रा, सोमपान कर, शतक्रतो. हे आमंत्रण मधुरतेने भरले आहे, जे सर्व देवांना हवे आहे.
वि हि त्वामिन्द्र पुरुधा जनासो हितप्रयसो वृषभ ह्वयन्ते । अस्माकं ते मधुमत्तमानीमा भुवन्सवना तेषु हर्य
इंद्रा, अनेक लोक विविध यज्ञांनी तुला हाक मारतात, वृषभा. आमच्या या मधुर सोमरस तुलाच अर्पण आहेत—त्यातच आनंद मान.
प्र त इन्द्र पूर्व्याणि प्र नूनं वीर्या वोचं प्रथमा कृतानि । सतीनमन्युरश्रथायो अद्रिं सुवेदनामकृणोर्ब्रह्मणे गाम्
इंद्रा, आता मी तुझी जुनी शौर्यकृती सांगतो, तुझी पहिली कृत्ये. तुझ्या थकवा न येणाऱ्या रागाने दगड फोडला, आणि तू ऋषींना गायी दाखवल्यास.
नि षु सीद गणपते गणेषु त्वामाहुर्विप्रतमं कवीनाम् । न ऋते त्वत्क्रियते किं चनारे महामर्कं मघवञ्चित्रमर्च
गणपती, गणांमध्ये बस, तुला सर्वांत बुद्धिमान म्हणतात. तुझ्याशिवाय काहीही होत नाही, महाबळवान, मगवंत, सुंदर स्तोत्र गा.
अभिख्या नो मघवन्नाधमानान्सखे बोधि वसुपते सखीनाम् । रणं कृधि रणकृत्सत्यशुष्माभक्ते चिदा भजा राये अस्मान्
मगवंत, आम्हांवर आणि दुर्बलांवर कृपादृष्टी ठेव. मित्रा, मित्रांची आठवण ठेव, धनाच्या अधिपती. आमच्यासाठी युद्ध जिंक, खरे बळ दाखव, आणि यज्ञ न करणाऱ्यांनाही संपत्तीचा वाटा दे.
तमस्य द्यावापृथिवी सचेतसा विश्वेभिर्देवैरनु शुष्ममावताम् । यदैत्कृण्वानो महिमानमिन्द्रियं पीत्वी सोमस्य क्रतुमाँ अवर्धत
आकाश आणि पृथ्वी, सर्व देवांसह, अंधारात त्याचे बळ वाढवतात. जेव्हा त्याने सोमपान करून आपली महानता आणि शक्ती वाढवली.
तमस्य विष्णुर्महिमानमोजसांशुं दधन्वान्मधुनो वि रप्शते । देवेभिरिन्द्रो मघवा सयावभिर्वृत्रं जघन्वाँ अभवद्वरेण्यः
विष्णूने अंधारात ती महानता आणि मधुरतेचा तेजस्वी थेंब सांभाळला. देवांसह, उदार इंद्राने आपल्या साथीदारांसह वृत्राचा नाश केला आणि श्रेष्ठ ठरला.
वृत्रेण यदहिना बिभ्रदायुधा समस्थिथा युधये शंसमाविदे । विश्वे ते अत्र मरुतः सह त्मनावर्धन्नुग्र महिमानमिन्द्रियम्
जेव्हा तू शस्त्र घेऊन वृत्र नागाशी युद्धासाठी उभा होतास, कीर्ती मिळवण्यासाठी, तेव्हा सर्व मरुतांनी तुझ्या भीषण आणि महान शक्तीला वाढवले.
जज्ञान एव व्यबाधत स्पृधः प्रापश्यद्वीरो अभि पौंस्यं रणम् । अवृश्चदद्रिमव सस्यदः सृजदस्तभ्नान्नाकं स्वपस्यया पृथुम्
जन्मताच त्याने आपल्या शत्रूंना दूर केले; वीराने पुरुषार्थासाठीचे युद्ध पाहिले. त्याने दगड फोडून पाणी सोडले आणि आपल्या सामर्थ्याने विशाल आकाश स्थिर केले.
आदिन्द्रः सत्रा तविषीरपत्यत वरीयो द्यावापृथिवी अबाधत । अवाभरद्धृषितो वज्रमायसं शेवं मित्राय वरुणाय दाशुषे
मग इंद्राने आपल्या सामर्थ्याने यज्ञात पुढाकार घेतला; त्याची ताकद आकाश आणि पृथ्वीपेक्षाही मोठी झाली. आनंदाने त्याने लोखंडाचा वज्र उचलला, जो मित्र, वरुण आणि भक्तासाठी कल्याणकारी ठरला.
इन्द्रस्यात्र तविषीभ्यो विरप्शिन ऋघायतो अरंहयन्त मन्यवे । वृत्रं यदुग्रो व्यवृश्चदोजसापो बिभ्रतं तमसा परीवृतम्
इथे दूरदृष्टी असलेल्या इंद्राची महान कृत्ये गायली गेली; ती त्याच्या मनाला आनंद देणारी होती. जेव्हा त्या प्रचंड शक्तीवानाने अंधारात पाण्यांना धरून ठेवणाऱ्या वृत्राला पराभूत केले.
या वीर्याणि प्रथमानि कर्त्वा महित्वेभिर्यतमानौ समीयतुः । ध्वान्तं तमोऽव दध्वसे हत इन्द्रो मह्ना पूर्वहूतावपत्यत
ज्या पहिल्या शौर्यकथा घडल्या, त्या दोघांनी मोठेपणासाठी झगडताना साध्य केल्या; पूर्वीपासून पुकारला गेलेला इंद्र आपल्या सामर्थ्याने खोल अंधार नष्ट करतो आणि शत्रूला खाली पाडतो.
विश्वे देवासो अध वृष्ण्यानि तेऽवर्धयन्सोमवत्या वचस्यया । रद्धं वृत्रमहिमिन्द्रस्य हन्मनाग्निर्न जम्भैस्तृष्वन्नमावयत्
तेव्हा सर्व देवांनी सोमयुक्त वाणीने तुझी वीरता वाढवली. इंद्राने वृत्राचा वध केला, त्याने आपली महानता सिद्ध केली; जशी आग आपल्या जबड्यांनी तृषार्तांसाठी अन्न निर्माण करते, तशी त्याने अन्न मिळवून दिले.
भूरि दक्षेभिर्वचनेभिरृक्वभिः सख्येभिः सख्यानि प्र वोचत । इन्द्रो धुनिं च चुमुरिं च दम्भयञ्छ्रद्धामनस्या शृणुते दभीतये
प्रचंड कौशल्य, वाणी आणि ऋचांसह, मैत्रीने आपण ही मैत्री जाहीर करूया. इंद्र गोंगाट करणाऱ्यांना आणि कपटी लोकांना जिंकतो, तो श्रद्धावानांचे रक्षण करण्यासाठी त्यांचे ऐकतो.
त्वं पुरूण्या भरा स्वश्व्या येभिर्मंसै निवचनानि शंसन् । सुगेभिर्विश्वा दुरिता तरेम विदो षु ण उर्विया गाधमद्य
तू अनेक दानं आणि आपले घोडे घेऊन येतोस; त्यांच्यामुळे आमची स्तुती योग्य ठिकाणी पोहोचू दे. सोप्या मार्गांनी आपण सर्व संकटे पार करू, आणि हे ज्ञानी, आज आम्हाला विशाल आणि खोल आश्रय दे.
घर्मा समन्ता त्रिवृतं व्यापतुस्तयोर्जुष्टिं मातरिश्वा जगाम । दिवस्पयो दिधिषाणा अवेषन्विदुर्देवाः सहसामानमर्कम्
तीन भागांत पसरलेले उष्ण अर्घ्य सर्वत्र पसरले; मातरिश्वान त्यांच्या कृपेसाठी गेला. आकाशातील प्रवाह देण्याची इच्छा ठेवून धावले; देवांनी तेजस्वी सूर्याला, सामर्थ्याच्या अधिपतीला ओळखले.
तिस्रो देष्ट्राय निरृतीरुपासते दीर्घश्रुतो वि हि जानन्ति वह्नयः । तासां नि चिक्युः कवयो निदानं परेषु या गुह्येषु व्रतेषु
तीन विनाशकारी देवता वेदीजवळ उभ्या राहतात; दीर्घकाळ ऐकणाऱ्या अग्नीला त्या खऱ्या अर्थाने माहित आहेत. ज्ञानी लोकांनी त्यांच्या गुप्त मूळाचा शोध लावला, ज्या दूर आणि गुप्त विधींमध्ये आहेत.
चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते । तस्यां सुपर्णा वृषणा नि षेदतुर्यत्र देवा दधिरे भागधेयम्
चार वेण्या असलेली, सुंदर अलंकार घातलेली, तुपासारखी तेजस्वी तरुणी विधी सजवते. तिच्यावर दोन तेजस्वी पक्षी बसले आहेत, जिथे देवांनी आपला हिस्सा निश्चित केला आहे.
एकः सुपर्णः स समुद्रमा विवेश स इदं विश्वं भुवनं वि चष्टे । तं पाकेन मनसापश्यमन्तितस्तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम्
एक तेजस्वी पक्षी समुद्रात गेला; तो हे सर्व जग आणि सर्व प्राणी पाहतो. शुद्ध मनाने मी त्याला जवळ पाहिले; आईने त्याला हाक दिली आणि त्यानेही आईला हाक दिली.
सुपर्णं विप्राः कवयो वचोभिरेकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति । छन्दांसि च दधतो अध्वरेषु ग्रहान्सोमस्य मिमते द्वादश
ज्ञानी आणि ऋषी आपल्या वचनांनी त्या तेजस्वी पक्ष्याचे, एक असूनही, अनेक प्रकारे वर्णन करतात. ते यज्ञात छंद ठेवतात आणि सोमाचे बारा पात्र मोजतात.
षट्त्रिंशाँश्च चतुरः कल्पयन्तश्छन्दांसि च दधत आद्वादशम् । यज्ञं विमाय कवयो मनीष ऋक्सामाभ्यां प्र रथं वर्तयन्ति
छत्तीस आणि चार असे मांडून, ते छंद ठेवतात आणि मग बारावा ठेवतात. ज्ञानी लोक यज्ञाचा अर्थ समजून ऋच आणि सामांनी रथ पुढे नेतात.
चतुर्दशान्ये महिमानो अस्य तं धीरा वाचा प्र णयन्ति सप्त । आप्नानं तीर्थं क इह प्र वोचद्येन पथा प्रपिबन्ते सुतस्य
त्याच्या मोठ्या शक्ती चौदा आहेत, ज्या ज्ञानी सात वाणीतून पुढे नेतात. इथे कोण सांगेल त्या पवित्र प्रवाहाचा मार्ग, ज्यातून ते पिळलेल्या सोमाचा आस्वाद घेतात?