बृहन्तेव गम्भरेषु प्रतिष्ठां पादेव गाधं तरते विदाथः । कर्णेव शासुरनु हि स्मराथोऽंशेव नो भजतं चित्रमप्नः
जसा खोल पाण्यात मोठेपण टिकते, पावलात स्थैर्य असते, अडचणी ओलांडता येतात, कान ऐकणाऱ्याजवळ असतो, तसे आम्हाला आठवा; जसा हिस्सा मिळतो, तसे आम्हाला उत्तम भाग द्या.
आरङ्गरेव मध्वेरयेथे सारघेव गवि नीचीनबारे । कीनारेव स्वेदमासिष्विदाना क्षामेवोर्जा सूयवसात्सचेथे
जसा मधाच्या भांड्यात गोडवा भरतो, गायी खालील कुरणात असते, कडेला घामाने ओलावा येतो, सुपीक जमिनीतून बळ मिळते, तसे तुम्ही पोषणाने एकरूप आहात.
ऋध्याम स्तोमं सनुयाम वाजमा नो मन्त्रं सरथेहोप यातम् । यशो न पक्वं मधु गोष्वन्तरा भूतांशो अश्विनोः काममप्राः
आपण स्तुतीत भरभराट मिळवू, बक्षीस मिळवू, आमच्या स्तोत्रासह रथावर येणाऱ्यांनो, आमचा यश गायींमध्ये मधासारखा पिकलेला असो, अश्विनीकडील इच्छा आम्हाला मिळो.
आविरभून्महि माघोनमेषां विश्वं जीवं तमसो निरमोचि । महि ज्योतिः पितृभिर्दत्तमागादुरुः पन्था दक्षिणाया अदर्शि
या लोकांची उदारता मोठी आणि स्पष्ट झाली आहे, तिने सर्व जीवांना अंधारातून मुक्त केले. पूर्वजांनी दिलेले महान तेज आले आहे; दानाचा विस्तृत मार्ग दिसून आला आहे.
उच्चा दिवि दक्षिणावन्तो अस्थुर्ये अश्वदाः सह ते सूर्येण । हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते वासोदाः सोम प्र तिरन्त आयुः
आकाशात उंच उभे राहतात दान करणारे, घोडे देणारे, सूर्यासारखे बलवान; सोने देणारे अमरत्व मिळवतात, वस्त्र देणारे, सोम्या, त्यांचे आयुष्य वाढते.
दैवी पूर्तिर्दक्षिणा देवयज्या न कवारिभ्यो नहि ते पृणन्ति । अथा नरः प्रयतदक्षिणासोऽवद्यभिया बहवः पृणन्ति
दान करणे हे दैवी कृत्य आहे, देवांना योग्य आहे, ते पात्रांना नाकारू नये; पण जे मनापासून दान देतात, ते अनेकांना चांगले भरभरून देतात.
शतधारं वायुमर्कं स्वर्विदं नृचक्षसस्ते अभि चक्षते हविः । ये पृणन्ति प्र च यच्छन्ति संगमे ते दक्षिणां दुहते सप्तमातरम्
शंभर धारांचा वारा, सूर्य, प्रकाश जाणणारे, दृष्टी असणारे पुरुष, हे सर्व हवनांनी स्तुती करतात; जे संमेलनात देतात आणि पाठवतात, ते सात मातांचा दानरूपी दूध काढतात.
दक्षिणावान्प्रथमो हूत एति दक्षिणावान्ग्रामणीरग्रमेति । तमेव मन्ये नृपतिं जनानां यः प्रथमो दक्षिणामाविवाय
दान करणारा प्रथम बोलावला जातो, तोच सभेत सर्वांत पुढे असतो; मी त्यालाच लोकांचा राजा मानतो, जो सर्वांत आधी दान देतो.
तमेव ऋषिं तमु ब्रह्माणमाहुर्यज्ञन्यं सामगामुक्थशासम् । स शुक्रस्य तन्वो वेद तिस्रो यः प्रथमो दक्षिणया रराध
त्यालाच ऋषी, त्यालाच ब्राह्मण, त्यालाच यज्ञगायक, त्यालाच स्तोत्रपठण करणारा म्हणतात; तेजस्वीचे तीन रूपे तो जाणतो, जो सर्वांत आधी दानाने तृप्त होतो.
दक्षिणाश्वं दक्षिणा गां ददाति दक्षिणा चन्द्रमुत यद्धिरण्यम् । दक्षिणान्नं वनुते यो न आत्मा दक्षिणां वर्म कृणुते विजानन्
दान घोडा देते, दान गाय देते, दान चंद्र आणि सोने देते; जो स्वतःसाठी अन्न शोधतो, तो ज्ञानी दानालाच आपले कवच बनवतो.
न भोजा मम्रुर्न न्यर्थमीयुर्न रिष्यन्ति न व्यथन्ते ह भोजाः । इदं यद्विश्वं भुवनं स्वश्चैतत्सर्वं दक्षिणैभ्यो ददाति
उदार माणसे कधीही नष्ट होत नाहीत, त्यांचे नुकसान होत नाही, त्यांना दुःख लागत नाही, हे उदार लोक; हे सर्व जग, जे काही तेजस्वी आहे, ते दान करणाऱ्यांना मिळते.
भोजा जिग्युः सुरभिं योनिमग्रे भोजा जिग्युर्वध्वं या सुवासाः । भोजा जिग्युरन्तःपेयं सुराया भोजा जिग्युर्ये अहूताः प्रयन्ति
उदारांनी सुरुवातीला सुगंधी गर्भ मिळवला, त्यांनी सुंदर वस्त्रांची वधू मिळवली; त्यांनी आतल्या मद्याचा आस्वाद मिळवला, जे न बोलावता येतात, त्यांनाही त्यांनी जिंकले.
भोजायाश्वं सं मृजन्त्याशुं भोजायास्ते कन्या शुम्भमाना । भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्म परिष्कृतं देवमानेव चित्रम्
उदारासाठी वेगवान घोडा सजवला जातो, त्यांच्या साठी कन्या स्वतःला सजवते; उदाराचे घर कमळाच्या तलावासारखे सुंदर सजलेले असते, जणू देवांचे दिव्य निवास.
भोजमश्वाः सुष्ठुवाहो वहन्ति सुवृद्रथो वर्तते दक्षिणायाः । भोजं देवासोऽवता भरेषु भोजः शत्रून्समनीकेषु जेता
भोजाचे घोडे उत्तम जुळवलेले आहेत, ते त्याला नेतात; त्याची सुंदर रथ दक्षिणेच्या दानामुळे पुढे जातो. देवता युद्धात भोजाचे रक्षण करतात; सभांमध्ये भोज शत्रूंवर विजय मिळवतो.
किमिच्छन्ती सरमा प्रेदमानड्दूरे ह्यध्वा जगुरिः पराचैः । कास्मेहितिः का परितक्म्यासीत्कथं रसाया अतरः पयांसि
सरमा, तुला काय हवे होते म्हणून तू दूरवर गेलीस, वाट सोडून दूरदेशी भटकत राहिलीस? तुझा हेतू काय होता, तुझा निर्धार कोणता होता? तू रसाच्या पाण्यांमधून कशी गेलीस?
इन्द्रस्य दूतीरिषिता चरामि मह इच्छन्ती पणयो निधीन्वः । अतिष्कदो भियसा तन्न आवत्तथा रसाया अतरं पयांसि
मी इंद्राचा दूत म्हणून चालले आहे, मोठ्या धनाचा शोध घेत आहे, जे पणींनी लपवले आहे. भीतीमुळे मी ते पाणी ओलांडले; म्हणून मी रसाच्या पाण्यांमधून गेले.
कीदृङ्ङिन्द्रः सरमे का दृशीका यस्येदं दूतीरसरः पराकात् । आ च गच्छान्मित्रमेना दधामाथा गवां गोपतिर्नो भवाति
इंद्र कसा आहे, सरमा, त्याचे रूप कसे आहे, ज्याच्यासाठी तू दूत म्हणून दूरवरून आलीस? तू जात असताना आपण मैत्री करू या; मग तो आमच्यासाठी गायींचा स्वामी होईल.
नाहं तं वेद दभ्यं दभत्स यस्येदं दूतीरसरं पराकात् । न तं गूहन्ति स्रवतो गभीरा हता इन्द्रेण पणयः शयध्वे
जो भीतीदायक आहे आणि ज्याने मला दूत म्हणून दूरवरून पाठवले, त्याला मी ओळखत नाही. खोल वाहणाऱ्या नद्या त्याला लपवत नाहीत; इंद्राने तुम्हा पणींना पराभूत केले आहे.
इमा गावः सरमे या ऐच्छः परि दिवो अन्तान्सुभगे पतन्ती । कस्त एना अव सृजादयुध्व्युतास्माकमायुधा सन्ति तिग्मा
सरमा, ज्या गायी तू शोधत होतीस, त्या आकाशाच्या कडा-कडांवर उडत आहेत, भाग्यवती. त्या शस्त्रधारी गायींना आमच्यासाठी कोण सोडवेल? आमची शस्त्रेही तीक्ष्ण आहेत.
असेन्या वः पणयो वचांस्यनिषव्यास्तन्वः सन्तु पापीः । अधृष्टो व एतवा अस्तु पन्था बृहस्पतिर्व उभया न मृळात्
पणींनो, तुमची वचने योग्य नाहीत; तुमची शरीरे दुर्बल आणि अस्थिर होवोत. तुमचा मार्ग अडथळ्यांचा असो; बृहस्पती आम्हा दोघांनाही कल्याण देवो.
अयं निधिः सरमे अद्रिबुध्नो गोभिरश्वेभिर्वसुभिर्न्यृष्टः । रक्षन्ति तं पणयो ये सुगोपा रेकु पदमलकमा जगन्थ
सरमा, हा खजिना डोंगराच्या पायथ्याशी गायी, घोडे आणि संपत्तीने भरलेला आहे. पणी, जे जागरूक रक्षक आहेत, त्याचे रक्षण करतात; तू त्यांच्या पावलांच्या ठशांवर आली आहेस.
एह गमन्नृषयः सोमशिता अयास्यो अङ्गिरसो नवग्वाः । त एतमूर्वं वि भजन्त गोनामथैतद्वचः पणयो वमन्नित्
इथे सोमपान केलेले ऋषी—आयस्य, अंगिरस, नवग्व—आले होते. त्यांनी हा मोठा गोधन वाटून घेतला; आणि हेच पणींनो, त्यांनी सांगितलेले वचन आहे.
एवा च त्वं सरम आजगन्थ प्रबाधिता सहसा दैव्येन । स्वसारं त्वा कृणवै मा पुनर्गा अप ते गवां सुभगे भजाम
सरमा, तू अशा प्रकारे दैवी सामर्थ्याने येथे आलीस. मी तुला बहीण केले असते; परत जाऊ नकोस. भाग्यवती, आपण गायी वाटून घेऊ नयेत.
नाहं वेद भ्रातृत्वं नो स्वसृत्वमिन्द्रो विदुरङ्गिरसश्च घोराः । गोकामा मे अच्छदयन्यदायमपात इत पणयो वरीयः
मला ना भावाचे नाते माहीत आहे, ना बहिणीचे; इंद्राला आणि बलाढ्य अंगिरसांना ते ठाऊक आहे. पणींनी गायी लपवल्या तेव्हा, गायी मिळवण्याच्या इच्छेने त्यांनी स्वतःला झाकले, पण इंद्राने योग्य मार्ग शोधला.
दूरमित पणयो वरीय उद्गावो यन्तु मिनतीरृतेन । बृहस्पतिर्या अविन्दन्निगूळ्हाः सोमो ग्रावाण ऋषयश्च विप्राः
पणींनी स्वतःला दूर लपवले, स्वतःला श्रेष्ठ समजले; गायी सत्याच्या मार्गाने पुढे जावोत. बृहस्पती, सोम, दगड आणि ज्ञानी ऋषींनी त्या लपलेल्या पणींना शोधून काढले.
तेऽवदन्प्रथमा ब्रह्मकिल्बिषेऽकूपारः सलिलो मातरिश्वा । वीळुहरास्तप उग्रो मयोभूरापो देवीः प्रथमजा ऋतेन
ज्यांनी आद्य पाप केले, त्यांनी प्रथम बोलले—सलिल, मातरिश्वान, आणि विहीर खोदणारा. पाणी वाहणाऱ्या, तेजस्वी, बलाढ्य आणि आनंद देणाऱ्या या देवता जल सत्याने प्रथम जन्मलेल्या आहेत.
सोमो राजा प्रथमो ब्रह्मजायां पुनः प्रायच्छदहृणीयमानः । अन्वर्तिता वरुणो मित्र आसीदग्निर्होता हस्तगृह्या निनाय
राजा सोमाने प्रथम ब्राह्मणाची पत्नी, जी नेली गेली होती, परत दिली. वरुण आणि मित्र तिच्यामागे गेले; अग्नी, पुरोहित, तिला हात धरून पुढे नेतो.
हस्तेनैव ग्राह्य आधिरस्या ब्रह्मजायेयमिति चेदवोचन् । न दूताय प्रह्ये तस्थ एषा तथा राष्ट्रं गुपितं क्षत्रियस्य
फक्त हात देऊनच ब्राह्मणाच्या पत्नीचे वचन घ्यावे, असे त्यांनी सांगितले. ती दूताला देऊ नये; अशा प्रकारे क्षत्रियाचे राज्य सुरक्षित राहते.
देवा एतस्यामवदन्त पूर्वे सप्तऋषयस्तपसे ये निषेदुः । भीमा जाया ब्राह्मणस्योपनीता दुर्धां दधाति परमे व्योमन्
पूर्वीचे देव आणि तपश्चर्या करणारे सप्तर्षी तिच्याविषयी बोलले. ब्राह्मणाची पत्नी, जवळ आणली की, भयंकर असते; ती सर्वोच्च आकाशात कठीण स्थान धारण करते.
ब्रह्मचारी चरति वेविषद्विषः स देवानां भवत्येकमङ्गम् । तेन जायामन्वविन्दद्बृहस्पतिः सोमेन नीतां जुह्वं न देवाः
ब्रह्मचारी द्वेष टाळून वावरतो; तो देवांचा एक भाग होतो. त्याच्यामुळे बृहस्पतीने, सोमाने नेलेली पत्नी शोधली, जशी देव यज्ञातील समिधा शोधतात.