पूर्वीच्या काळात, ऋषिपुरुषांनी आपल्या सुरक्षेसाठी त्या अमर, सुवर्णरंगी, सुवर्णगती असणाऱ्या दगडांना प्रत्येक युगात आसनाप्रमाणे जोडलं. या दगडांनी आपल्या प्रचंड गर्जनेने आकाश आणि पृथ्वीला गुंजवून टाकलं. सोमरसाच्या पिळण्याच्या वेळी, हे दगड मुक्त होताना घोड्यांच्या हिणकसासारखे बोलू लागतात. ते सोमरसाचा रस ओततात, जणू काही धान्य पेरत आहेत, आणि कधीच थकत नाहीत, नेहमी उत्साही असतात. यज्ञाच्या वेळी, हे दगड जणू काही खेळकर पुत्रांनी आपल्या मातेला स्पर्श केल्यासारखे, उच्चार करतात. हे ज्ञानी दगड रस पिळून मुक्त होतात आणि आपल्या कर्मात तत्परतेने पुढे जातात. या घटनांच्या पार्श्वभूमीवर, एका वेगळ्या गोष्टीत पुरूरवा आणि उर्वशी यांचा संवाद घडतो. पुरूरवा आपल्या पत्नीला सांगतो, “हे पत्नी, मनाने स्थिर राहा. आपण आपले शब्द एकत्र करून रचूया, जरी हे भयावह असले तरी. आपली ही मंत्रे व्यर्थ गेलेली नाहीत; ती आपल्याला सुख देते, अगदी दुसऱ्या किनाऱ्यावरही.” उर्वशी त्याला उत्तर देते, “तुझे हे शब्द मी काय करू? मी आता पहाटेच्या प्रकाशासारखी निघून जाईन. पुरूरवा, तू आपल्या घरी परत जा; मी वाऱ्यासारखी गाठता येणार नाही.” ती म्हणते, “माझी गती तूपातून सुटलेल्या बाणासारखी वेगवान आहे, किंवा शंभर गायींच्या धावण्यासारखी. ज्याच्यात सामर्थ्य नाही, त्याची ध्येयशक्ती विखुरते, जशी नद्या पाण्याला विखुरतात. अगदी ज्ञानीही त्याचे मोजमाप करू शकत नाहीत.” ती पुढे सांगते, “मी संपत्ती घेऊन, जर पहाटेची इच्छा असेल, तर सासरी जाते, अगदी जवळच्या घरातून. मी आता त्या वळणावर पोहोचली आहे, जिथे रात्र झाली आणि वैतस दोरीने बांधली गेली.” ती म्हणते, “दिवसभरात तीनदा या वैतस दोऱ्या मला बांधतात, आणि तू, अपरिवर्तनीय, मला तृष्णेने भरून टाकतोस. पुरूरवा, तुझ्या चिन्हानंतर, हा राजा, माझा नायक, तोच माझे शरीर होते.” “ती रेषा, जी एकरूप, कृपापूर्ण, हृदयातील दृष्टीसारखी, गाठ नसलेली, वेगाने धावणारी—त्या तेजस्वी, लालसर गोष्टी कीर्ती मिळवण्यासाठी पुढे धावतात, जणू काही गायी, दुधाळ गायी, जन्म देतात.” “माझ्या जन्मावेळी, दिव्य स्त्रिया एकत्र बसल्या होत्या, आणि स्तुती केली की पाण्यांची वृद्धी झाली. देवांनी तुला, पुरूरवा, युद्धासाठी, शत्रूंच्या नाशासाठी महान बनवलं.” “जेव्हा मी, त्यांच्या सोबत, मर्त्यांमध्ये कामना सोडली, मी एक मर्त्य, मर्त्यांमध्ये सेवा केली. मग, ते उन्मत्त झाले आणि मला आनंद दिला नाही; जे रथाला स्पर्शले, ते घोडे अदृश्य झाले.” “जेव्हा एखादा मर्त्य, अमर स्त्रियांच्या मध्ये उदासीन असतो आणि पृथ्वीवरच्या लोकांसोबत त्यांच्या विधींमध्ये सहभागी होत नाही, तेव्हा त्या रूपे तेजस्वी होतात, जणू काही खेळणारे घोडे, शोभिवंत पिल्लांसारखे.” “विजेसारखी ती पडली, वीज चमकली पण गडगडाट नव्हता, माझ्या प्रिय इच्छा घेऊन गेली. ती कुलीन स्त्री पाण्यांमध्ये जन्मली—हे उर्वशी, या पुरुषासाठी दीर्घायुष्य दे.” “तू गवळ्याच्या कार्यासाठी जन्मलीस; त्यासाठी, पुरूरवा, तू आपली ताकद दिलीस. मी तुला इच्छिलं, ज्ञानी, पण तू माझ्याजवळ राहिलास नाहीस; तू ऐकलं नाहीस—तुला काय आनंद मिळाला?” “नवजात मुलगा कधी वडिलांचा शोध घेतो, सत्य जाणून, अश्रू आणतो? जेव्हा पती-पत्नी एकाच मनाचे असतात, तेव्हा त्यांना कोण वेगळं करू शकतं, जेव्हा अग्नी सासरच्या घरात प्रज्वलित असतो?” “मी स्पष्टपणे सांगते: ती अश्रू आणते, ती सासूला तिच्या कल्याणासाठी मोठ्याने रडायला लावते. म्हणून, मी तुला माझ्यापासून दूर पाठवते—दुसऱ्या कडे जा; मला स्पर्श करू नकोस, मूर्खा.” “चांगला देव आज मुक्त होऊन, सर्वात दूर, विनाशाच्या कुशीत जाऊन विसावा. तिथे, भुकेले लांडगे त्याला भक्ष्य करतील.” पुरूरवा विनवतो, “पुरूरवा, मरू नकोस, दूर जाऊ नकोस; निर्दयी, दुष्ट लांडगे तुला नष्ट करू नयेत. खरंच, स्त्रियांच्या मनात मैत्री नसते; लांडगिणींच्या हृदयासारखे असते.” उर्वशी सांगते, “मी मर्त्यांमध्ये जे विचित्र वर्तन केलं, त्यात मी चार शरद ऋतू आणि रात्री राहिले. मी रोज फक्त एकदा थोडं साजूक तूप खाल्लं; आता त्याने तृप्त होऊन, मी निघून जाते.” वसिष्ठ ऋषी, जो आकाशमध्यातून फिरतो, तो तेजस्वी उर्वशीचा शोध घेतो. पुण्यकर्माचा फळ तुझ्या जवळ आहे; दूर जाऊ नकोस—माझं हृदय जळतंय. देव म्हणतात, “हे ऐला, तू जसा आहेस, मृत्यूचा नातेवाईक आहेस. तुझी संतती देवांना होम अर्पण करते; तूही स्वर्गात आनंद घे.” यानंतर, ऋषी इंद्राची स्तुती करतात: “हे बलवान, मी तुझ्या सभेत स्तुती करतो; तुझ्या आनंदासाठी, उत्साही, बलशाली यांचा आनंद तुला मिळो. जशी हरिंनी सुंदरपणे ओतलेली साजूक तुपासारखी, तुझ्या सुवर्णरूपाने अलंकृत स्तोत्रे तुझ्यापर्यंत पोहोचोत.” कारण हरिलाच आह्वान करणारे, स्वर्गातील निवासात, ओततात. ते त्याला हरिंनी भरतात, जणू गायी दूध देतात—इंद्राची, बलवानाची, हरिंच्या सोबत, स्तुती करा. त्याचं शस्त्र म्हणजे पिवळसर, लोखंडी वज्र; हरी, मुक्त, त्याच्या हातात हरी. तेजस्वी, सुंदर गालाचा, हरिच्या प्रचंड शक्तीने, इंद्रात हरिची रूपे घडली आहेत. आकाशातील दीपासारखी पिवळसराची खूण ठेवल्यासारखी आहे; वज्र, पिवळसरासारखा, चमकतो. त्याने सर्पाला, लोखंडी जबड्याच्या, हजार टोकांनी मारलं—त्याने हरिची शक्ती उचलली. इंद्र, तुझे केस पिवळसर, पूर्वीच्या भक्तांनी तुझी स्तुती केली आहे. तू पिवळसर, तुझं सर्व सामर्थ्य पिवळसर; तुझी कृपा पिवळसर-जन्माची, अत्यंत आनंददायक आहे. ते दोन पिवळसर घोडे, रथाला जोडलेले, इंद्राला, वज्रधारी, आनंदी, स्तुत्य, सोमपिळणीच्या यज्ञस्थळी घेऊन जातात. त्याच्यासाठी अनेक पिवळसर सोमरस तयार केले आहेत; इंद्रासाठी, पिवळसरांनी सोम ओतला आहे. इच्छेसाठी, पिवळसरांनी सोम ओतला; स्थिरतेसाठी, पिवळसर घोडे जोडले, वेगवान. जो पिवळसर घोड्यांनी प्रसन्न होतो, त्याला आपली इच्छा, पिवळसर आनंद मिळतो. पिवळसर दाढी, पिवळसर केस, लोखंडी कवचधारी, जो पिवळसराच्या संरक्षणात बलवान झाला—तो, बलशाली, सेनापती, पिवळसर घोड्यांनी सर्व दोषांवर विजय मिळवतो. दोन चमच्यांसारखे, त्याचे पिवळसर वेगळे ठेवले आहेत; वेगवान, बक्षीसासाठी, दोन भागांत विभागले आहेत. यज्ञासाठी, पिवळसर स्वच्छ केल्यावर, त्यांनी आनंददायक, उत्तेजक सोम प्यायला आहे. आनंददायकाच्या घरात, घोडा बक्षीसासाठी हिणकसा करतो, जणू स्पर्धक. महान, पोषक, आनंददायक, सामर्थ्याने, उत्तेजकांमध्येही प्रचंड शक्ती स्थापन करतो. आकाश-पृथ्वी व्यापून, तुझी महती गात आहेत; नित्य नव्याने, तू या प्रिय स्तोत्रात आनंद घेतोस. प्रभो, उपासकासाठी, सूर्यसाठी, आनंददायक गायींचं निवासस्थान दाखव. लोकांच्या घोड्यांनी, जोडून, तुला येथे घेऊन येवो, हे पिवळसर केसांच्या इंद्रा, रथावर. इच्छा असेल तितका सोमपान कर, हे आनंददायक, दहा ऋत्विजांसह यज्ञ स्वीकार. पूर्वी पिळलेल्या सोमांपैकी, हे आनंददायक, आणि आता, हे पिळणं फक्त तुझ्यासाठी आहे. मधुर सोमपान कर, हे इंद्रा, सामर्थ्याने; बलवानाने तो तुझ्या उदरात एकदम ओता. यानंतर ऋषी औषधींच्या महतीचे वर्णन करतात: “त्या वनस्पती, ज्या फार पूर्वी, देवांपूर्वी तीन युगांनी जन्मल्या—त्यांचे शेकडो प्रकार आणि सात निवासस्थानं मी आता सांगतो.” “शंभर तुझी निवासस्थानं आहेत, हे मातांनो, आणि हजार तुझे रूप. म्हणून, हे शंभरशक्ती असणाऱ्यांनो, माझ्या या माणसाला रोगमुक्त करा.” “आनंदित व्हा, हे फुलांनी समृद्ध, फळ देणाऱ्या वनस्पतींनो; वेगवान घोड्यांसारख्या, या औषधी आपल्याला आरोग्याच्या पार नेवोत.” “हे वनस्पतींनो, मी तुम्हांला, देवींना, मातांसारख्या संबोधतो: मला घोडा, गाय, वस्त्र, आणि तुमचा आत्मा मिळो.” “तुमचं आसन अश्वत्थ वृक्षाखाली आहे, तुमचं निवासस्थान पानात आहे. असं म्हणतात, तुम्ही गायीपासून जन्मता जेव्हा तुम्ही मनुष्याला जन्म देता.” “जिथे वनस्पती एकत्र येतात, जणू राजे सभेत, तिथे ऋषीला वैद्य म्हणतात, तोच रोग दूर करणारा रक्षक आहे.” अशा प्रकारे, या ऋचांमध्ये देव, मानव, वनस्पती, आणि त्यांची कार्ये यांचे अद्भुत, गूढ, आणि गूढ संवाद आणि स्तुती एकमेकांत गुंफलेले दिसतात—जिथे जगाच्या प्रत्येक घटकाला आपापली जागा, कर्तव्य, आणि महती आहे.