सर्व विश्वाच्या उत्पत्तीची ही अद्भुत कथा ऋग्वेदात सांगितली आहे. परम पुरुषाच्या मनातून चंद्र जन्माला आला, त्याच्या डोळ्यांतून तेजस्वी सूर्य प्रकट झाला. त्याच्या मुखातून इंद्र आणि अग्नी प्रकटले, तर त्याच्या श्वासातून वायूचा जन्म झाला. त्याच्या नाभीतून या विश्वातील मध्यप्रदेश निर्माण झाला, डोक्यातून आकाश आकाराला आले. त्याच्या पायांतून पृथ्वी निर्माण झाली, आणि कानांतून दिशा प्रकट झाल्या. अशा प्रकारे या पुरुषातून सर्व जगाची रचना घडली. या विश्वरचनेच्या वेळी सात लाकडांनी त्याला वेढले गेले, आणि तीन वेळा सात अशा समिधा समर्पित केल्या गेल्या. देवांनी पुरुषाला यज्ञिय पशू म्हणून बांधले आणि यज्ञ केला. या यज्ञानेच देवांनी पुन्हा यज्ञ केला, आणि हेच पहिले पवित्र कर्म ठरले. या यज्ञाच्या सामर्थ्याने देव स्वर्गाच्या उच्च स्थानी पोहोचले, जिथे प्राचीन साध्यगण वास करतात. या विश्वातील अग्नी हा जागृत असणाऱ्यांद्वारे सतत प्रज्वलित केला जातो, जरी तो घरात वृद्ध होत असला तरीही तो प्रत्येक घरात प्रेरणा देतो. अग्नी हा सर्वत्र व्यापलेला, तेजस्वी, सर्वांचा मित्र आणि मित्रत्वाने वागणारा आहे. त्याचा तेजस्वी रूप प्रत्येक घराचा पाहुणा बनतो, तो प्रत्येक वनात कुशल कारागिरासारखा वावरतो. तो कोणाचाही तिरस्कार करत नाही, सर्व लोकांमध्ये, सर्व जमातींमध्ये तो वास करतो. अग्नी, तू बुद्धीमान, कुशल, सर्वज्ञ आहेस; तूच वैभवाचा स्वामी, आणि तुझ्यामुळेच पृथ्वी आणि आकाश समृद्ध होतात. तुझ्या उत्पत्तीचे ज्ञान, यज्ञस्थळ, आणि तुपाने समृद्ध असलेले स्थान याज्ञिकांना ज्ञात आहे. तुझ्याकडे तेजस्वी देव स्वच्छ सूर्यकिरणांसारखे येतात. अग्नी, तुझे तेज जणू पावसासारखे आहे, तुझ्या ज्वाळा उषेच्या प्रकाशासारख्या आहेत. जेव्हा तू वनस्पती आणि झाडांमध्ये पसरतोस, तेव्हा तू स्वतःच अन्न गोळा करतोस. वनस्पतींनी यज्ञाचा गर्भ धारण केला, आणि पाण्यांनी तुला, अग्नी, आपला पुत्र म्हणून उत्पन्न केले. तोच अग्नी, झाडे आणि वनस्पती, नेहमीच सर्वत्र जन्माला घालतात. वाऱ्याच्या प्रेरणेने आणि इच्छेने तू तीन प्रकारच्या अन्नामध्ये वावरतोस, सतत जागरूक राहतोस. सारथी जसे बक्षीस मिळवण्याचा प्रयत्न करतात तसे तुझ्या ज्वाळा स्वतंत्रपणे प्रज्वलित होतात. अग्नी हा बुद्धीचा कर्ता, सभेचा भूषण, यज्ञाचा पुरोहित, आणि सर्वांना प्रेरणा देणारा आहे. त्यालाच सर्वांनी मोठेपणासाठी निवडले आहे. अग्नी, येथे तुलाच पुरोहित म्हणून ज्ञानी लोकांनी निवडले आहे, जेव्हा यजमान तुझ्यासाठी तृणावर समर्पण करतात. तुझे पुरोहितपद, सहाय्यकत्व, यज्ञाचं संचालन, आमंत्रक, प्रज्वलक—हे सर्व तुझ्यातच सामावले आहे. तूच यज्ञाचा स्वामी, ब्रह्मा आणि आमच्या घराचा गृहस्थ आहेस. जो कोणी तुला इंधन किंवा समिधा अर्पण करतो, त्याचा तू पुरोहित होतोस, दूत होऊन त्याच्या वतीने देवांना संदेश पोहोचवतोस. आमच्या या प्रार्थना, स्तोत्रे, आणि गीते तुझ्यासाठी एकत्र आली आहेत—समृद्धीसाठी, कारण तू सर्वज्ञ आहेस आणि वाढ करणारा आहेस. हा प्राचीन, उत्तम स्तवन, नेहमी नव्याने, आम्ही तुझ्यासाठी गातो; तू आमच्या हृदयात नेहमी रहा, जणू समर्पित पत्नी आपल्या पतीच्या घरी शोभते तसा. तुझ्यासाठी घोडे, वळू, बैल, गायी, मेंढ्या—सर्व यज्ञात समर्पित केल्या जातात. सोमरसाचा आनंद घेणाऱ्या ज्ञानीसाठी, मी माझ्या अंतःकरणातून सुंदर विचार उत्पन्न करतो. अग्नी, हे तुझ्यासाठी अर्पण; तुप हे चमचा, सोम हे पात्र असू दे. आम्हाला सामर्थ्यवान, वीरांनी भरलेली, किर्तीने युक्त, आणि महात्म्याने संपन्न संपत्ती दे. तू यज्ञाचा स्वामी, सारथी, प्रमुख, होतार, यजमानाचा पाहुणा, तेजस्वी, कोरड्या लाकडांत प्रज्वलित होणारा, बलवान, यजमानाचा चिन्ह, आकाश व्यापणारा आहेस. दोन्ही मानववंशांनी हा अग्नी धर्मनिष्ठ, सभेचा कार्यकर्ता, बळवान वृषभ, उषांचा पुरोहित, सामर्थ्याचा पुत्र, तांबूस वर्णाचा, आणि घराचा पुरोहित म्हणून स्थापित केला. आम्ही या बळवानाचा मार्गदर्शन आणि धनपालकाचा मार्ग शोधतो. त्याच्या आह्वानाने आम्ही त्याच्या प्रभुत्वाची इच्छा करतो. जेव्हा प्रखर देव अमरत्वास पोहोचले, त्यांनी आपल्या स्तुतीने दैवी लोकांना विखुरले. सत्याचा मार्ग विशाल आहे, आकाश विस्तीर्ण आहे, आणि श्रद्धा मोठी व सर्वत्र आहे. इंद्र, मित्र, वरुण, भाग, सविता—या सर्वांनी याचा विचार केला आहे. रुद्राच्या नेतृत्वाखाली नद्या वाहतात, भरपूर पाणी घेऊन पसरतात. त्यांच्याबरोबर, दूरवर जाणारा देव सर्वत्र संतान निर्माण करतो; त्याच्या गर्भात सर्व काही मुक्त केले जाते. रुद्र, मरुत, सर्व लोक, दैवी गरुड, बलवानांचे रक्षक—या सर्वांसह वरुण, मित्र, अर्यमन, इंद्र आणि देवगण सर्व काही पाहतात. इंद्राच्या बाहूवर सर्वांनी विश्वास ठेवला; सूर्य दृष्टीमध्ये, बलवान पुरुषार्थात. कुशलांनी मानवांसाठी योग्य वज्र तयार केला, आणि देवांच्या आसनात जोडला. सूर्यही त्याच्या सामर्थ्यात आनंद घेतो; कोणीही इंद्रापेक्षा अधिक भयंकर नाही. त्या भयंकर वृषभाच्या उदरातून दररोज वज्रांचा गडगडाट शत्रूला पराभूत करतो. आज आपण रुद्राचे, बलशाली, वीरांचे रक्षक, याचे श्रद्धेने स्तवन करूया. कृपावंत, स्वतःचे स्तवन करणारा, आपल्या गणांसह, आपल्या तेजाने स्वर्गावर राज्य करतो. त्यांनी आपल्या संततीसाठी मोठी कीर्ती निर्माण केली—बृहस्पती, वृषभ, सोमापासून जन्मलेला. अथर्व्यांनी यज्ञांनी प्रथम देवांना समर्थ केले; भृगूंच्या कुशलतेने विचार केला. स्वर्ग आणि पृथ्वी, बीजसमृद्ध, नरशंसा, चतुर्गुण यम, अदिती, त्वष्टा, संपत्ती देणारा, कुशल ऋभु—ही दोन लोक, मरुत, विष्णू, हे सर्व वंदनीय आहेत. ज्ञानी सर्प, दूरदर्शी, खोलात वसणारा, आमच्या आह्वानाला ऐको. सूर्य आणि उषा, स्वर्गाच्या निवासात वावरणाऱ्या, शमी आणि नहुष—हे दोन पुरोहित जागृत होवोत. पुषण आमच्या प्रवासाचे रक्षण करो, सर्व देव, जलपुत्र, आणि वायू आमच्या कल्याणासाठी असो. संपन्नतेचा श्वास वंदनीय आहे; अश्विनी कुमार, सहज आह्वानाने येणारे, आमच्या प्रार्थना ऐको. आम्ही सर्व लोकांवर स्वामित्व असणाऱ्या, निर्भय, तेजस्वी, सर्व देवतांसह, अदितीसह, त्रुटीविरहित, तरुण, ज्ञानी, गृहस्वामी याचे स्तवन करतो. येथे प्राचीन अंगिरसांनी, जन्मतः, दगडांनी, यज्ञाकडे आपली दृष्टी उचलली. त्यांच्यामुळे ज्ञानी दूरदर्शी झाला, बंधन सोडले; दानात समृद्ध, दृढ इच्छाशक्तीने तो वनात आनंद घेतो. हे महान स्वर्ग आणि पृथ्वी, तुम्ही विशाल आणि विस्तीर्ण व्हा, दोन स्त्रियांसारख्या, दोन बळवानांसारख्या, आमचे आश्रय व्हा. आमचे रक्षण करा, शत्रूपासून आणि संकटांपासून सुरक्षित ठेवा. प्रत्येक यज्ञात, मनुष्य देवांची पूजा करतो; जो सद्भावनेने, सर्वत्र कीर्ती मिळवतो, तो या अर्पणांनी देवांना आमंत्रित करतो. सर्व जलदगामी, बलशाली देवपूजेस पात्र आहेत; सर्वच महान आहेत, सर्वांचा यज्ञात सन्मान व्हावा. हेच राजे—अर्यमन, मित्र, वरुण, परिज्मन, जलद रुद्र, मरुत, पुषण, भाग—अमरत्वाने आनंदी आहेत. रात्रीचे आणि पाण्यांचे बलशाली, दयाळू स्वामी, सूर्य, उषा, त्यांच्या संपन्न निवासांसह, आणि भूतलात वसणारा बुध्न्य, हे आमच्यासोबत असोत. दिव्य अश्विनी कुमार, सौंदर्याचे स्वामी, मित्र आणि वरुण, त्यांच्या शक्तीसह, आम्हाला सर्वत्र संरक्षण देतात. जो मोठ्या संपत्तीचा इच्छुक आहे, तो अगदी वाळवंट ओलांडल्यासारखा संकटांवर मात करतो. अशा प्रकारे, या ऋग्वेदीय स्तोत्रांमध्ये विश्वनिर्मिती, अग्नीचे महत्त्व, देवांची स्तुती आणि ऋषींच्या प्रार्थना यांचा सुंदर संगम आहे.