या विश्वाचा अद्भुत विस्तार आणि त्यामागील पुरुषाची महिमा अगाध आहे. जरी त्याची महानता अमर्याद आहे, तरीही तो पुरुष या सर्वापेक्षा श्रेष्ठ आहे. सर्व प्राणी, सर्व सृष्टी, हे त्याच्या केवळ एका चतुर्थांशातून निर्माण झाले आहेत; उर्वरित तीन चतुर्थांश पुरुषाचे, अमर, दिव्य स्वरूप आकाशात वास करते. त्या पुरुषाचे तीन चतुर्थांश भाग वर उचलले गेले, आणि एक चतुर्थांश पुन्हा या पृथ्वीवर प्रकट झाला. त्या एका भागातून तो सर्व दिशांना विस्तारला—जे खाऊ शकतात आणि जे खाऊ शकत नाहीत, अशा सर्व सृष्टीमध्ये तो व्यापून राहिला. त्याच पुरुषापासून विराजाचा जन्म झाला, आणि विराजापासून पुन्हा पुरुष प्रकट झाला. तो जन्माला येताच, पृथ्वीच्या पुढे आणि मागे, सर्वत्र विस्तारला. देवतांनी त्या पुरुषाला यज्ञस्वरूप मानून, त्याचाच यज्ञ केला. वसंत ऋतूने तुपाचा, उष्ण ग्रीष्म ऋतूने समिधेचा, आणि शरद ऋतूने हविष्याचा मान घेतला. त्या आद्य पुरुषरूप यज्ञाला, देव, साध्यगण आणि प्राचीन ऋषी यांनी कुशावर बसवून अभिषेक केला आणि त्याच्याशी एकरूप होऊन यज्ञ केला. त्या पूर्ण यज्ञातून तुप आणि दही यांचे मिश्रण गोळा करण्यात आले. त्या यज्ञातून आकाशातील, जंगलातील आणि गावातील सर्व प्राणी निर्माण झाले. या पूर्ण यज्ञातून ऋग्वेद आणि सामवेद यांचे मंत्र प्रकट झाले. छंद आणि यजुर्वेदही त्यातूनच उत्पन्न झाले. त्याच यज्ञातून घोडे, दोन ओळी दात असणारे प्राणी, गायी, शेळ्या आणि मेंढ्या यांचा जन्म झाला. जेव्हा पुरुषाच्या शरीराचे विभाग करण्यात आले, तेव्हा त्याचे तोंड, हात, मांड्या आणि पाय हे विविध विभाग ठरवले गेले. त्याच्या तोंडातून ब्राह्मण, हातांतून क्षत्रिय, मांड्यांतून वैश्य, आणि पायांतून शूद्र उत्पन्न झाले. त्याच्या मनापासून चंद्र, डोळ्यातून सूर्य, तोंडातून इंद्र आणि अग्नी, श्वासातून वायू प्रकट झाला. त्याच्या नाभीतून अंतरिक्ष, डोक्यातून आकाश, पायांतून पृथ्वी, आणि कानांतून दिशा निर्माण झाल्या. अशा प्रकारे या सर्व जगाची रचना झाली. सप्त समिधा आणि एकवीस आवरणे यज्ञात लावली गेली, आणि देवांनी त्या पुरुषाला यज्ञ पशू म्हणून बांधले. देवतांनी यज्ञानेच यज्ञ केला; हेच पहिले पवित्र कर्म होते. त्यामुळे ते स्वर्गातील उच्च स्थानावर पोहोचले, जिथे प्राचीन साध्यगण वास करतात. आता, या विश्वातील अग्नीची कथा ऐका. अग्नी, जागृत असणाऱ्यांद्वारे सतत प्रज्वलित केला जातो, जरी तो वयोवृद्ध झाला तरीही, तो प्रत्येक घरात प्रेरणा देतो, आपल्या स्थानात वास करतो. तो सर्वत्र व्यापलेला, तेजस्वी, हितचिंतक आणि मित्र आहे. तो अग्नी, आपल्या प्रत्यक्ष तेजाने अलंकृत, प्रत्येक घराचा पाहुणा आहे, प्रत्येक जंगलात कुशल कारागिरासारखा वास करतो. तो कोणालाही तुच्छ मानत नाही, सर्व लोकांमध्ये, जमातींमध्ये तो राहतो. हे अग्नी, तू ज्ञानी, कुशल, ऋषितुल्य, सर्व गोष्टी जाणणारा आहेस. केवळ तूच धनाचा स्वामी आहेस, आणि तुझ्या कृपेने पृथ्वी व आकाश फुलतात. तुझ्या उत्पत्तीचे, यज्ञस्थळीचे, तुपयुक्त स्थानाचे ज्ञान असल्याने, तेजस्वी देव तेथे येतात, जसे उष:कालच्या किरणांसारखे पवित्र. तुझे तेज वृष्टीसारखे आहे, तुझ्या ज्वाळा उष:कालच्या चिन्हांसारख्या आहेत. जेव्हा तू वनस्पतींना व झाडांना स्पर्श करतोस, तेव्हा तू स्वतःच अन्न गोळा करतोस. वनस्पतींनी यज्ञाचा गर्भ धारण केला, आणि पाण्यांनी, हे अग्नी, तुला आपला पुत्र म्हणून जन्म दिला. तोच अग्नी, झाडे आणि वनस्पती, सर्वत्र उत्पन्न करतात. वाऱ्याने प्रेरित होऊन, तुझ्या इच्छेने, तू तीन प्रकारच्या अन्नात फिरतोस, नेहमी जागृत असतोस. सारथी जसे बक्षीसासाठी धावतात, तशा तुझ्या ज्वाळा स्वतंत्रपणे जळतात. अग्नी, तू ज्ञानाचा निर्माता, सभेचा अलंकार, पुरोहित, प्रेरणादायक, आणि पूजनीय आहेस. तुझ्याशिवाय इतर कोणताही श्रेष्ठ नाही. इथे, अग्नी, तुलाच ज्ञानी लोकांनी पुरोहित म्हणून निवडले आहे. जेव्हा उपासक तुझ्यासाठी कुशावर आहुती ठेवतात, तेव्हा ते देवांना समर्पित असतात. तुझे पुरोहितपद, सहाय्यकपद, यज्ञातील कार्य, आमंत्रकपद, अग्निप्रज्वलन—हे सर्व तुझ्याचकडे आहे. तूच यज्ञाचा मुख्य आहेस, तूच ब्रह्मा आहेस, आणि आमच्या घरातील गृही आहेस. जो कोणी, अग्नी, तुला इंधन किंवा आहुती अर्पण करतो, त्याचा तू पुरोहित होतोस, दूत होतोस, आणि यज्ञात त्याच्या वतीने बोलतोस. हे आमचे विचार, शब्द, स्तोत्रे आणि स्तुती, हे सर्व तुझ्यासाठी एकत्र आले आहेत. आम्ही धनाची कामना करतो, सर्वज्ञ अग्नी, जो वृद्धांनाही वृद्धिंगत करतो आणि त्यांना आनंद देतो. ही प्राचीन, उत्तम, आणि नेहमी नवीन अशी स्तुती आम्ही त्या उदार अग्नीला अर्पण करतो. तो आम्हाला ऐकू दे, आणि हृदयात नेहमी वास करो, जसे अलंकारलेली पत्नी आपल्या पतीच्या घरी वास करते. ज्याच्यात घोडे, बैल, गायी, मेंढ्या, आणि इतर प्राणी आहुती म्हणून समर्पित होतात, त्या सोमप्रिय ज्ञानी अग्नीला मी सुंदर विचारांनी वंदन करतो. हे अग्नी, तुझ्यासाठीच ही आहुती, तुप हे चमचा, आणि सोम हे पात्र असो. आम्हाला बळकट, वीरसमृद्ध, कीर्तीमान आणि मोठ्या यशाचे धन प्राप्त होवो. तुला, यज्ञाचा स्वामी, सारथी, लोकांचा मुख्य, होतार, उपासकाचा पाहुणा, तेजस्वी, कोरड्या लाकडात प्रज्वलित होणारा, बलवान, उपासकाचा चिन्ह, आकाश व्यापणारा—अशा तुझ्या स्तुतीसाठी आम्ही येतो. दोन्ही वंशांनी या अग्नीला धर्मनिष्ठ, सभेचे कार्य करणारा, बलवान वृषभासारखा, उष:कालांचा पुरोहित, बलाचा पुत्र, पिंगटवर्णी, घरातील पुरोहित म्हणून स्थापिले आहे. आम्ही त्या बलशाली मार्गदर्शकाची, धनपालकाची कृपा मागतो. त्याच्या आह्वानाने आम्ही त्याच्या प्रभुत्वाची इच्छा करतो. जेव्हा प्रचंड तेजस्वी अमरत्वाला पोहोचतात, तेव्हा त्यांनी देवांच्या लोकांना स्तोत्रांनी व्यापले. सत्याचा मार्ग विशाल आहे, आकाश रुंद आहे, आणि श्रद्धा मोठी व विपुल आहे. इंद्र, मित्र, वरुण यांनी याचा विचार केला; तसेच भाग व सविता, शुद्धदृष्टीने. रुद्राच्या नेतृत्वाखाली नद्या वाहतात, विस्तीर्ण पसरतात, विपुल जल वहातात. त्यांच्याबरोबर, दूरवर चालणारा, सर्वत्र संतान निर्माण करतो; त्याच्या गर्भात सर्व काही मुक्त होते. रुद्र, मरुत, सर्व लोक, दिव्य गरुड, बलशाली रक्षक—यांच्यासह वरुण, मित्र, अर्यमन, इंद्र आणि इतर देव, हे वेगवान, सर्व काही पाहतात. इंद्राच्या भुजांवर उत्साही लोक विसरले आहेत; सूर्य दृष्टीमध्ये, पुरुषार्थात बलवान आहे. ज्यासाठी कुशलांनी योग्य वज्र तयार केला, तो मानवांमध्ये जुंपलेला आहे. सूर्यसुद्धा त्याच्या बळात आनंद घेतो; इंद्रापेक्षा कोणाचीही भीती नाही. त्या भयंकर वृषभाच्या उदरातून, प्रचंड गर्जना दररोज ऐकू येते, शत्रूंचे प्रतिकार करते. आज रुद्राची, बलशाली, वीरांचे रक्षण करणाऱ्या, भक्तीने स्तुती करा. ज्याने स्वतःच्या बळावर, स्वतःच्या संघांसह, आपल्या कीर्तीने स्वर्गावर राज्य केले. त्यांनी आपल्या संततीसाठी मोठी कीर्ती मिळवून दिली—बृहस्पती, वृषभ, सोमापासून जन्मलेला. अथर्व्यांनी प्रथम देवांचा यज्ञ केला; त्यांच्या कुशलतेने भृगू ऋषींनी विचार केला. स्वर्ग आणि पृथ्वी, बीजयुक्त, नरशंस, चौगुण यम, अदिती, त्वष्टा, धनदाता, कुशल ऋभु—हे दोन्ही जग, मरुत, विष्णु—सर्वांना आम्ही आह्वान करतो. अशा प्रकारे, या ऋग्वेदातील स्तोत्रांतून विश्वाचा, यज्ञाचा, पुरुषाचा, अग्नीचा आणि देवांचा अद्भुत, तेजस्वी आणि पवित्र इतिहास प्रकट होतो.