पूर्व दिशेकडून, महान तेजस्वी देवतांकडून, दिवसांपासून, आकाशमध्यातून, अथांग समुद्राच्या खोल्यांतून, पसरलेल्या वाऱ्यांतून, स्वर्गाच्या सीमांपासून, नद्या आणि भूमी यांमधून, इंद्राने आपले तेज सर्वत्र विस्तारले आहे. प्रभातच्या दूतासारखे, हे इंद्रा, तुझे शस्त्र उजळते; ते सदैव तुझ्यासाठी विजयी होवो. कपटी शत्रूंना तू दगड फोडल्याप्रमाणे पराभूत कर, आकाशातून तुझे ज्वलंत अस्त्र फेक. मास एकामागून एक येतात, वनस्पती आणि पर्वतही त्यांचे अनुसरण करतात. पृथ्वी आणि आकाश या दोन जग इंद्राच्या सामर्थ्याच्या सेवेत आहेत, आणि जल नवीन जन्मलेल्या देवतेला आधार देतात. हे इंद्रा, तो क्षण कधी येईल, जेव्हा हा दुष्टांचा संहार करणारा पराजित होईल? जसे चरणाऱ्या गाई कुरणावर विखुरल्या जातात, तसे हे खोट्या मित्रासारखे शत्रू पृथ्वीवर विखुरले जातील का? जे आपल्यावर शत्रुत्व करतात, जे मोठ्या संख्येने एकत्र येतात, त्यांचा पूर्ण नाश होवो, हे इंद्रा. जे विश्वासघात करणारे आहेत, अंधकार आणि अज्ञानाने वेढलेले आहेत, त्यांना सत्य प्रकाश असलेल्यांनी वेढावे. तुझ्यासाठी लोकांची असंख्य अर्पणे, ऋषींच्या स्तुती, तुला आनंद देतात. ते उत्कट आवाहनाने तुला बोलावतात; इतर सर्व स्तुतिकर्त्यांवर मात करून तू जवळ ये. हे इंद्रा, तुझ्या कृपेला पात्र ठरणाऱ्यांमध्ये आम्हाला तुझ्या नव्या कृपाशिर्वादांचा अनुभव येवो. आम्ही तुझी स्तुती करीत असताना, तुझ्या सहाय्याचे वैभव आम्हाला कळो; सर्व मित्रांना, हे इंद्रा, आता तुझे दर्शन होवो. उदार वीर इंद्राला आपण पुन्हा पुन्हा बोलावू, जो या स्पर्धेत सर्वोत्तम आहे. तो आमच्या लढ्यांमध्ये आमच्या हाकेला प्रतिसाद देवो, शत्रूंना पराभूत करो आणि संपत्ती मिळवून देवो. या सृष्टीचे रहस्य पुढे उलगडते—तो पुरुषसूक्तातील विराट पुरुष, ज्याचे हजारो मस्तक, हजारो डोळे, हजारो पाय आहेत. तो पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापतो आणि तिच्याही पलीकडे दहा अंगुळांनी विस्तारतो. हे संपूर्ण विश्वच तो पुरुष आहे—जे झाले आणि जे होईल ते सर्व. तो अमरतेचा स्वामी आहे, आणि अन्नाच्या माध्यमातून तो अधिक विस्तारतो. त्याची ही महती असली तरी, पुरुष त्याहूनही महान आहे. सर्व प्राणी हा त्याचा एकच चतुर्थांश आहेत; उर्वरित तीन चतुर्थांश, अमर, स्वर्गात आहेत. तीन चतुर्थांश पुरुष वर गेलं; एक चतुर्थांश पुन्हा पृथ्वीवर जन्मला. तिथून तो सर्वत्र पसरला—जे अन्न खातात आणि जे खात नाहीत, त्यांच्यामध्ये. त्याच्यापासून विराज जन्मली, आणि विराजपासून पुन्हा पुरुष. तो जन्मल्यावर पृथ्वीच्या मागे-पुढे, सर्वत्र विस्तारला. देवांनी पुरुषाला यज्ञ म्हणून अर्पण केले, त्या वेळी वसंत ऋतू तूप, उन्हाळा समिधा, आणि शरद ऋतू आहुती झाली. त्या यज्ञात, देव, साध्य आणि प्राचीन ऋषी यांनी पुरुषाची आहुती दिली. त्या पूर्ण यज्ञातून तूप आणि दही एकत्र गोळा झाले. त्याच्यापासून आकाशातील, जंगलातील, गावातील प्राणी निर्माण झाले. त्या यज्ञातूनच ऋग्वेद व सामवेद प्रकट झाले; छंद आणि यजुर्वेदही त्याच्यापासून उत्पन्न झाले. त्याच्यापासून घोडे, दोन ओळी दात असणारे सर्व प्राणी, गायी, शेळ्या आणि मेंढ्या जन्मले. जेव्हा त्यांनी पुरुषाचे विभाजन केले, तेव्हा त्याचे किती भाग केले? त्याचा मुख, भुजा, जंघा, आणि पाय कोणते? त्याच्या मुखापासून ब्राह्मण, भुजांपासून क्षत्रिय, जंघांपासून वैश्य, आणि पायांपासून शूद्र उत्पन्न झाले. त्याच्या मनापासून चंद्र, डोळ्यांतून सूर्य, मुखातून इंद्र आणि अग्नि, श्वासातून वायू जन्मले. त्याच्या नाभीतून आकाश, डोक्यातून स्वर्ग, पायांतून पृथ्वी, कानांतून दिशा तयार झाल्या—अशा रीतीने या सर्व लोकांची रचना झाली. सात होते यज्ञाचे वेष्टन, आणि तीन वेळा सात समिधा लावल्या; देवांनी पुरुषाला यज्ञपशू म्हणून बांधले. देवांनी यज्ञाने यज्ञ केला; हेच पहिले पवित्र कर्म. त्यांनी स्वर्गातील उच्च स्थान प्राप्त केले, जिथे प्राचीन साध्य देव राहतात. आता अग्निच्या स्तुतीकडे वळतो. तो जागृत असणाऱ्यांनी प्रज्वलित केला जातो, जरी तो वृद्ध झाला तरीही, घरात प्रेरणा देणारा, आपल्या स्थानावर, सर्वत्र व्यापलेला, तेजस्वी, उत्तम मित्र, आणि स्नेही आहे. तो प्रत्येक घराचा पाहुणा आहे, प्रत्येक वनात कुशल कारागिरासारखा वावरतो; तो कोणालाही दुर्लक्षित करत नाही, सर्व लोकांमध्ये राहतो. अग्नि, तू ज्ञानी, कुशल, ऋषी, सर्वज्ञ आहेस; सर्व संपत्तीचा स्वामी, स्वर्ग आणि पृथ्वीला समृद्ध करणारा. तुझ्या उत्पत्तीचे, यज्ञस्थळीचे, तुपाने युक्त जागेचे ज्ञान ज्ञात आहे; तुझ्याकडे तेजस्वी देवता, प्रभातप्रमाणे, सूर्यकिरणांप्रमाणे, येतात. तुझे तेज पावसाच्या सरींप्रमाणे, तुझ्या ज्वाळा प्रभातच्या चिन्हांसारख्या; जेव्हा तू वनस्पतींमध्ये, झाडांमध्ये पोहोचतोस, तेव्हा स्वतःसाठी अन्न गोळा करतोस. वनस्पतींनी यज्ञाचा गर्भ धारण केला, जलांनी तुझी उत्पत्ती केली, अग्नि, तू त्यांचा पुत्र आहेस; तोच अग्नि, झाडे आणि वनस्पती, सर्वत्र, नेहमी उत्पन्न करतात. वाऱ्याने चालवला गेलेला, इच्छेने प्रेरित, तू तीन प्रकारच्या अन्नात वावरतोस, अग्नि, सदैव जागृत; सारथी तुझ्यासाठी स्पर्धा करतात, तुझ्या ज्वाळा वेगळ्या जळतात. अग्नि, तू ज्ञानाचा निर्माता, सभेचा अलंकार, पुरोहित, विचारांना प्रेरणा देणारा, पूजनीय आहेस; तुझ्यासाठीच अर्पण केली जाते, तुझ्या महानतेसाठी, दुसरा कोणी नाही. येथे, अग्नि, तुलाच ज्ञानी लोक पुरोहित म्हणून निवडतात; पूजक तुझ्यासाठी अर्पण ठेवतात, मनुपुत्र, कुशावर, देवांना समर्पित. तुझे पुरोहितपद, तुझे सहाय्य, यज्ञातील तुझे स्थान, तू आमंत्रक, अग्नि-प्रज्वलक, यज्ञाचा अधिपती, ब्रह्मा, आणि आमच्या घरातील गृहमुख्य आहेस. जो कोणी, अग्नि, तुला इंधन वा अर्पण देतो, तू त्याचा पुरोहित होतोस, दूत होतोस, यज्ञात पूजकाचा संदेश नेतोस. हे विचार, हे शब्द, हे स्तोत्र, या प्रार्थना, सर्व तुझ्यासाठी एकत्र आले आहेत; संपत्तीच्या शोधात, सर्वज्ञ अग्निकडे, जो मोठ्यांनाही वाढवतो, आणि ज्याला हे सर्व प्रिय आहे. ही प्राचीन, उत्तम, नेहमी नवीन स्तुती, आपण त्याच्यासाठी बोलू, जो दानशूर आहे; तो आमचा आवाज ऐको, हृदयात वसोत, जशी अलंकारिक पत्नी पतीच्या घरी वसते. ज्याच्यात घोडे, वृषभ, बैल, गायी, मेंढ्या, मुक्त करून, अर्पण म्हणून ठेवतात—त्या ज्ञानी, सोमप्रिय अग्नीसाठी, मी हृदयातून सुंदर विचार उत्पन्न करतो. हे अग्नि, अर्पण तुझ्यासाठीच; तुप हे समिधा होवो, सोम हे पात्र होवो. आम्हाला सामर्थ्यसंपन्न, वीर्यवान, कीर्तिवंत, आणि गौरवशाली संपत्ती लाभो. अशा प्रकारे, अग्नि—यज्ञाचा अधिपती, सारथी, लोकांचा नेता, होतार, पूजकाचा पाहुणा, तेजस्वी, कोरड्या लाकडात जळणारा, बलवान, पूजकाचा चिन्ह, आकाश व्यापणारा—त्याची स्तुती केली जाते.