सर्वत्र व्यापून असलेल्या अग्नीला ऋषी आवाहन करतात—“हे अग्ने, तुझ्या सामर्थ्याने आमचा आवाज ऐक. दुष्ट राक्षसांचे व दुष्टात्म्यांचे बळ आणि धैर्य तू मोड.” अग्नी हा अमर, प्रकाश देणारा, हविर्द्रव्य स्वीकारणारा, आकाशाला स्पर्श करणारा आणि सर्वांना प्रिय असा देव आहे. त्याच्या आधारावर देवांनी आपापल्या धर्माने आणि स्वभावाने या विश्वात स्वतःचे स्थान मिळवले. जेव्हा हे विश्व अंधकाराने झाकले होते, तेव्हा अग्नीमध्ये जन्मलेल्या प्रकाशामुळे ते प्रकट झाले. त्या अग्नीच्या संगतीत, देव, पृथ्वी, आकाश, जल, वनस्पती—सर्व जण मित्र झाले. मी त्या अमर, महान अग्नीचे देवांसह स्तवन करतो, ज्याच्या तेजाने पृथ्वी, आकाश आणि दोन्ही लोक व अंतरिक्ष व्यापले गेले. अग्नी हा देवांचा पहिला पुरोहित होता, त्यांना प्रिय, ज्याला त्यांनी साजूक तुपाने पूजले. तो पंख असलेला, त्याने या विश्वासाठी स्थान निर्माण केले; सर्व जन्मांचा जाणणारा अग्नी, त्याने ऋताची स्थापना केली. हे सर्व जन्मांचे ज्ञाता अग्ने, जेव्हा तू विश्वाचा प्रमुख म्हणून उभा होतास, तुझ्या तेजाने आम्ही तुझे स्तवन करतो. तूच दोन्ही लोकांचा अधिपती झाला. रात्र झाली की अग्नी विश्वाचा प्रमुख होतो; मग सकाळी सूर्याचा जन्म होतो. हे आहेत त्या पूज्य देवांचे चमत्कार; जल आपले कार्य जाणून वेगाने प्रवाहित होते. अग्नी प्रकट होतो, तेजाने उजळतो, प्रज्वलित होतो, तो स्वर्गातील गर्भासारखा तेजस्वी आहे. त्यात, पवित्र वाणीने, देवांनी सर्व हविर्द्रव्य अर्पण केली. पवित्र वाणीने देवांनी प्रथम अग्नी प्रज्वलित केला; त्याच्यापासून त्यांनी यज्ञ निर्माण केला. तोच त्यांच्या संततीचे रक्षण करणारा, यज्ञस्वरूप झाला; त्याला पृथ्वी, आकाश, जल सर्व ओळखतात. देवांनी अग्नीची निर्मिती केली, ज्यात सर्व लोकांनी स्वतःला अर्पण केले. त्याच्या ज्वाळेने त्याने पृथ्वी, आकाश आणि हे लोक तेजाने प्रकाशित केले. स्वर्गातील देवांनी स्तुतीने, आपल्या सामर्थ्याने, दोन्ही लोकांचा अधिपती असलेला अग्नी निर्माण केला. त्यांनी त्याला त्रैगुण्य दिले; तो सर्व प्रकारच्या वनस्पती शिजवतो. जेव्हा देवांनी अग्नीला, आदित्य रूपाने, स्वर्गात ठेवले, जेव्हा गतीमान जोड प्रकट झाले, तेव्हा सर्व लोक प्रकट झाले. सर्व लोकांसाठी देवांनी आपल्या सामर्थ्याने अग्नीला विश्वरूप, चिन्हरूप केला. त्याने उषा, प्रकाशमान जल पसरवली, आपल्या ज्वाळेने अंधकार दूर केला. यज्ञास पात्र अशा ज्ञानींनी वैश्वानर अग्नी, अमर अग्नी प्रकट केला; प्राचीन तारा, गतीमान, गूढांचा निरीक्षक, तेजस्वी असा तो जवळ आला. आम्ही वैश्वानर, सर्वव्यापक, तेजस्वी, ऋषिरूप अग्नीचे स्तवन करतो; ज्याने आपल्या महानतेने विश्व व्यापले आणि जो देवांपलीकडीलही आहे. मी दोन प्रवाह ऐकले—पूर्वजांचा आणि देवांचा, तसेच मर्त्यांचा; या प्रवाहांमुळे सर्व काही चालते आणि एकत्र येते—जे वडील आणि आई यांच्या मध्ये आहे. दोन समरस मार्ग त्या गतीमान अग्नीला वाहतात, जो डोक्यातून जन्मला, मनाने घडवला; तो सर्व लोकांसमोर उभा राहतो, तेजाने उजळतो, जलद दूत आहे, कोणाच्याही आज्ञेने नाही. जिथे नीच आणि उच्च बोलतात, तिथे यज्ञ कोण जाणतो? सहकारी एकत्र बसतात; विधी ते ठरवतात—हे कोण सांगेल? किती अग्नी, किती सूर्य, किती उषा, किती जल आहेत? मी तुमच्या पूर्वजांना लपविल्यासारखे बोलत नाही; हे ज्ञानीहो, मला ज्ञान द्या—कोण? उषांचा माप जरी असले, तशीच नव्हे, मातारिश्वान पंख लावून राहतो; तितक्याच काळ ब्राह्मण, म्हणजे यज्ञकर्ता, यज्ञासन स्थापन करतो. आता ऋषी इंद्राचे स्तवन करतात—तो पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, ज्याच्या महानतेने आकाशाचे आणि विश्वाचे सीमे ओलांडल्या; ज्याने लोकांना सामर्थ्याने भरले आणि नद्यांपासून आपले तेज पसरवले. तो सूर्याप्रमाणे विशाल प्रदेशांना व्यापतो; इंद्र, सारथ्य करणारा, चाक निर्माण करतो; त्याने आपल्या तेजाने अंधकाराचा, काळ्या छायेचा नाश केला. आम्ही सर्वजण नवीन स्तोत्रांनी निर्बंधपणे पृथ्वीवर आणि आकाशात एकत्र गायन करतो; तो, कुशल कारागिरासारखा, पिढ्या निर्माण करतो; इंद्राने मैत्री साधली, केवळ स्वतःसाठी नव्हे. इंद्रासाठी, मी महासागराच्या तळातून मुक्तपणे स्तोत्रे पाठवतो; त्याने आपल्या सामर्थ्याने, धुरीसारखी, पृथ्वी आणि आकाश सर्वत्र स्थिर केले. त्याचा कोप अत्यंत प्रखर, वेगवान, जणू काही ज्वलंत अग्नी; सोमाने सर्व वनं व्यापली, नद्यांनी इंद्राची महानता मोजली. असा काही आकाश, पृथ्वी, वाळवंट, मध्यप्रदेश, पर्वत, नद्या नाहीत जिथे सोम पोहचत नाही; जेव्हा त्याचा कोप जागा होतो, तो ऐकतो आणि जे दृढ आहे ते मोडतो. त्याने वृत्राचा वध केला, जणू काही वनातील शक्ती; त्याने किल्ले फोडले, नद्या उघडल्या; त्याने पर्वत फोडला, नवव्या पात्राला मुक्त केले, आणि स्वतःच्या बैलांनी गायी निर्माण केल्या. हे इंद्रा, तू आपल्या सामर्थ्याने अडथळे तोडतोस, जसे कुऱ्हाड सांध्यांमध्ये फोडते; जे मित्र व वरुणाच्या धर्माचा भंग करतात, ते जन मैत्रीला हानी पोहोचवत नाहीत. जे शत्रुत्वाने मित्र, अर्यमा, गायक, व वरुण यांना दुखावतात, अशा शत्रूंना, हे बलाढ्य इंद्रा, तू आपल्या सामर्थ्याने शिक्षा कर. इंद्र हा आकाशाचा, पृथ्वीचा, जलाचा, पर्वतांचा, बलवानांचा, ज्ञानींचा, घराचा, सभेचा, यज्ञाचा अधिपती आहे. इंद्रने पूर्व दिशेपासून, बलाढ्य लोकांतून, दिवसांतून, मध्यप्रदेशातून, समुद्राच्या तळातून, वाहणाऱ्या वाऱ्यातून, आकाशाच्या सीमेपासून, नद्यांतून, भूमीतून आपले तेज पसरवले. उषेच्या अग्रदूतासारखे, तुझे शस्त्र, हे इंद्रा, तेजाने चमकते; ते तुला नेहमी विजयी होवो. कपटी शत्रूंना दगड फोडल्यासारखे फोड, ज्वलंत अस्त्राने आकाशातून प्रहार कर. मासे एकमेकांनंतर येतात, वनस्पती, पर्वतेही; पृथ्वी व आकाश ही दोन लोकं इंद्राच्या सामर्थ्यात सेवेत असतात, आणि जल नव्याने जन्मलेल्या देवतेला आधार देतात. हे इंद्रा, तो क्षण कधी येईल, जेव्हा हा दुष्टांचा संहार करणारा परास्त होईल? जसे गायी चरणार्या जागी विखुरतात, तसे कपटी शत्रू पृथ्वीवर विखुरले जातील का? जे आमचे शत्रू आहेत, जे मोठ्या संख्येने एकत्र होतात, त्यांचा, हे इंद्रा, संपूर्ण पराभव होवो. जे सत्याचा त्याग करतात, अंधकार व अज्ञानात राहतात, त्यांना प्रकाश असलेल्यांनी वेढावे. तुझ्यासाठी, लोकांच्या अनेक अर्पणांनी आणि ऋषींच्या स्तोत्रांनी आनंद मिळतो. ते तुझ्या आवाहनाने पुकारतात; सर्वांना मागे टाकून तू जवळ ये. असा आम्ही, हे इंद्रा, तुझ्या कृपाप्रसादाने लाभलेल्यांमध्ये, तुझ्या नवीन आशीर्वादांना जाणो. आम्ही तुझे स्तवन करतो, तुझ्या सहाय्याचा संपत्ती जाणो; सर्व मित्र, हे इंद्रा, तुला आता ओळखो. आपण उदार इंद्राचे आवाहन करतो—स्पर्धा व सामर्थ्यात श्रेष्ठ नायक. युद्धात कठोर आणि आमच्या हाकेला प्रतिसाद देणारा, तो आमचे शत्रू पराभूत करो व संपत्ती जिंकून देओ. शेवटी, ऋषी विश्वपुरुषाचे वर्णन करतात—त्या विश्वरूप पुरुषाचे हजार डोके, हजार डोळे, हजार पाय आहेत. त्याने पृथ्वी सर्व बाजूंनी व्यापली आणि दहा अंगुलांनी तिच्याही पलीकडे विस्तारला. हे संपूर्ण विश्वच तो पुरुष आहे—जे होते आणि जे होईल. तो अमरतेचा स्वामी आहे आणि अन्नाने वाढत जाऊन अधिक विस्तारतो. अशा प्रकारे, अग्नी आणि इंद्र यांच्या तेज, सामर्थ्य, यज्ञातील स्थान, आणि विश्वपुरुषाची सर्वव्यापकता ऋषींनी स्तुतिपूर्वक प्रकट केली आहे.